کارنامک خودنوشت

Normal
0

false
false
false

EN-US
X-NONE
AR-SA

/* Style Definitions */
table.MsoNormalTable
{mso-style-name:”Table Normal”;
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-noshow:yes;
mso-style-priority:99;
mso-style-parent:””;
mso-padding-alt:0cm 5.4pt 0cm 5.4pt;
mso-para-margin-top:0cm;
mso-para-margin-right:0cm;
mso-para-margin-bottom:8.0pt;
mso-para-margin-left:0cm;
line-height:107%;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
font-family:”Calibri”,”sans-serif”;
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;
mso-bidi-language:AR-SA;}
table.MsoTableGrid
{mso-style-name:”Table Grid”;
mso-tstyle-rowband-size:0;
mso-tstyle-colband-size:0;
mso-style-priority:39;
mso-style-unhide:no;
mso-padding-alt:0cm 1.4pt 0cm 1.4pt;
mso-para-margin:0cm;
mso-para-margin-bottom:.0001pt;
line-height:20.0pt;
mso-line-height-rule:exactly;
mso-pagination:widow-orphan;
font-size:11.0pt;
mso-bidi-font-size:13.0pt;
font-family:”Calibri”,”sans-serif”;
mso-ascii-font-family:Calibri;
mso-ascii-theme-font:minor-latin;
mso-hansi-font-family:Calibri;
mso-hansi-theme-font:minor-latin;
mso-bidi-font-family:”Lotus Linotype”;
mso-bidi-language:AR-SA;}



                                                                               کارنامک خودنوشت

بنام خداوند جان و خرد


کزین برتر اندیشه بر نگذرد


روز نهم تیرماه 1343 به عنوان پنجمین فرزند یک خانواده ده
نفری به دنیا آمدم. پدر مرحومم عباس، کارگر بود و مادرم صغری ـ که خدای بزرگ طول
عمرش دهاد ـ ضمن خانه‌داری، در آن روزگار و در منزل، اوائل به کار پنبه زنی و بعدها
به فروش پارچه می
پرداخت، و بدین ترتیب زندگی ما می‌گذشت. مادرم سواد مکتبی
داشت، و بسیار پرحافظه بود و هست، پدرم خواندن می دانست، و این اواخر آلزایمر سخت داشت.
ایشان در 26 تیرماه سال 1387 (13 رجب) به رحمت خدا رفت. برادر بزرگ‌ترم محمدعلی به
مدرسه و سپس دانشگاه رفت و حقوق خواند. کلاس اول راهنمایی را با موفقیت و شاگرد اولی
تمام کرده بودم (سال 55) که توسط یکی از دوستانم که سال‌هاست مرحوم شده، دعوت به مدرسه
طلبگی شدم. تابستان سال 55 در مدرسه ذوالفقار اصفهان ثبت نام کردم و تا پایان بهار
57 آنجا و اندکی هم مدرسه صدر یعنی در اصفهان بودم. سپس به قم آمدم. در مدرسه رسالت
که مدرسه‌ای مدرن بود، ثبت نام کردم. درس‌های معمول را در همین مدرسه و نیز حوزه به
صورت آزاد می
خواندم. تا سال 1360 که به
جمع شاگردان مؤسسه «در راه حق» پیوستم تا درس‌های تخصصی فلسفه و… را بخوانم. یک سال
تمام، روزانه چهار ساعت. بیشتر نزد آقایان مصباح و احمد احمدی و مظاهری. پیش از آن
هم به فلسفه علاقه‌مند بودم. از اواخر سال 61 به تاریخ روی آوردم، و با استاد سید جعفر
مرتضی آشنا شدم. همزمان درس
های حوزه ادامه داشت و گذشته از سطح، چند سالی از درس آیات
منتظری، و سید مهدی روحانی و خرازی استفاده کردم، اما دغدغه اصلی من تاریخ اسلام شده
بود. آشنایی با استاد مرتضی، همان حساسیت
های ایشان را تا حدودی به بنده منتقل کرد. از سال 62 به تدریس
دروس معارف پس از بازگشایی دانشگاه
ها پرداختم. به مرور بیشتر درس تاریخ اسلام و ریشه‌های انقلاب
اسلامی را می
گفتم؛ اندکی در اصفهان و
سپس تهران که تا سال 73 ادامه داشت. برای درس تاریخ اسلام، در پی نوشتن متنی بودم.
در مؤسسه در راه حق، طی سال‌های 63 ـ 64 کتاب «پیش درآمدی بر شناخت تاریخ اسلام» را
نوشتم؛ که بعدها مقدمه‌ای شد تا در ادامه آن، «تاریخ سیاسی اسلام» را در دو جلد تا
پایان عصر اموی نگاشتم. همین زمان، به خاطر درس ریشه
های انقلاب به تحقیق درباره
تاریخ معاصر علاقه‌مند شدم. در این زمینه استادی نداشتم و از منابع مکتوب استفاده کردم.
بدین ترتیب در دو زمینه تاریخ اسلام و تاریخ معاصر کار می
کردم. «تاریخ تشیع» هم از
سال 65 به دلیل تدریس این درس در دانشگاه اصفهان و بعد تربیت معلم تهران ضمیمه شد.
حاصل هر یک از این گرایش
ها آثاری بود که این سال‌ها نوشتم. به جز استاد مرتضی، از
آیت الله سید مهدی روحانی و مرحوم احمدی میانجی هم بهره بردم. از اولی بیشتر شفاهی
و از دومی مکتوب که البته خدمتشان هم می
رسیدم. از سال 69 به صفویه علاقه‌مند شدم و نخستین کارم در
سال 70 منتشر شد که ادامه یافت. این زمان فراوان خدمت استاد فرزانه مرحوم سید عبدالعزیز
طباطبائی می
رسیدم. ازطریق ایشان با استادم
مرحوم سید محمدعلی روضاتی آشنا شدم که تا زمان درگذشت ایشان، 23 سال خدمتشان می
رسیدم. با استاد افشار از
سال 69 که تاریخ تشیع من را در مجله آینده معرفی کردند، آشنا شدم و تا زمان درگذشت
با ایشان در ارتباط بودم. از سال 71 زمینه تازه‌ای هم علاوه شد که موضوع حج، اماکن
مقدسه و سفرنامه
های حج بود. از نظر شغلی، تا سال 73 درس‌های عمومی در دانشگاه
می
گفتم، هرچند اندکی هم درس‌های
اختصاصی در اصفهان و دانشگاه تربیت معلم داشتم. مدت شش سال دانشگاه را ترک کردم تا
آن که سال 79 رسمی شدم. سال 85 به دانشگاه تهران منتقل
شدم، در حالی که استادیار بودم. مدتی بعد دانشیار شده و سپس در سال 94 استاد شدم.

بنابراین پنج حوزه کاری داشته‌ام: 1. تاریخ صدر اسلام؛ 2.
تاریخ معاصر بیشتر مشروطه که مدتی رها شد، ولی از سال 79 با نوشتن کتاب «جریان‌ها و
سازمان
ها» دوباره آن را پی
گرفتم؛ 3. تاریخ تشیع که همچنان و تاکنون دلبستگی به آن دارم؛ 4. تاریخ صفویه که آثار
متعددی در این زمینه نوشته‌ام؛ 5. حج و ادبیات آن.

از سال 88 به تدریج به بحث تاریخ علم علاقه‌مند شدم. این
علاقه بیشتر به خاطر درس فرهنگ و تمدن اسلامی بود. شرح آن بماند برای وقت دیگر، اما
مجموعه مقالاتی که در این سال‌ها نوشتم، حاصلش کتاب «مفهوم علم در تمدن اسلامی» شد؛
یک بار توسط نشر علم چاپ شد و بار دوم با اضافات فراون، به صورت محدود و به صورتی که
الان رایج شده، یعنی چاپ دیجیتال، عرضه کردم. بعد از آن هم مقالات فراوانی نوشته و
اکنون نیز یکی از دغدغه
های اصلی من است. در واقع، هیچ کدام از این علائق از من دور
نشده است؛ گو اینکه به برخی از آثارم علاقه بیشتری دارم و وقتم را صرف آنها می
کنم، اما برخی را که رها
کرده
ام، باز هم در هوای آنها
هستم.

در بیشتر این زمینهها سعی کردهام آثاری عرضه کنم که تازه‌ای
در آنها باشد. امیدوارم توانسته باشم در هر کدام از این زمینه
ها قدمی بردارم. برخی از
این آثار مانند تاریخ سیاسی اسلام و تاریخ تشیع و اطلس شیعه به عربی ترجمه شدند. برخی
طی سالیان کتاب درسی یا منبع امتحان دکتری و ارشد بودند.

در طول این سال‌ها، به هوای آنچه در جامعه بوده و با افکار
من هماهنگ می
شده، علائق سیاسی و فکری
خاصی داشته
ام. برخی از آنها به تدریج
عوض شده و خوشبختانه مراقب این عوض شدن بوده
ام. علتش هم این است که گزارش
شخصی از تغییراتم نوشته
ام. به علاوه برخی از آثارم هم نشانه برخی از دوره‌هاست.
به آن آثار هم بی‌علاقه نیستم، اما حقیقت فکرم از آنها دور شده است. مردی این نیست
که آدم از سال 60 تا الان که 96 است و یک دنیا فکر تازه و پژوهشهای جدید و اندیشه
های نو آمده، یک حرف بزند. آدمی سنگ که نیست؛ به هر حال، تغییراتی در فکرش رخ می
دهد. من هم استثناء نبودهام. برخی چند برابر عوض
می
شوند اما چون خودشناس نیستند،
فکر می‌کنند همیشه همین بوده
اند. فکر میکنم این افراد بی توجه هستند، بخش کوچکی از اندیشه‌های
ما تحت تأثیر عقل فردی ماست، عمده از بیرون و اندیشه‌های پراکنده در اطراف ماست و
طبیعی است که ما در میان امواج خروشان افکار و اندیشه‌ها، دست و پا بزنیم و هر بار
به تخته پاره‌ای آویخته، خود را نجات یافته تلقی کنیم، تا موجی دیگر برآید و ما را
به تخت پاره دیگر برساند، اگر نابود نکند.

کارهای چاپی این بنده خدا، در دو زمینه تألیف و تصحیح و هم
ترجمه است. اینها را در دو بخش «تألیف» و «تصحیح و ترجمه» ارائه کردم که ملاحظه
خواهید فرمود. به روشنی از فهرست حاضر بر می آید، که کارهای تصحیح و ترجمه در
ادامه همان افکاری بوده که آثار تألیفی را پدید آورده است. این فهرست چون الفبایی
است، طبعا ترتیب زمانی ندارد، گرچه سال نشر همه مشخص است. و نکته دیگر این که اگر
می بیند کتابچه‌ای شده! به خاطر توضیحاتی است که ذیل بسیاری از عناوین داده‌ام و
سعی کردم در باره نگارش آنها و نیز پاره‌ای کارهای تکراری از نظر نگارش و نشر را شرح
دهم تا کسی در باره آنها به خطا نیفتد.

حالا که نهم تیرماه 96 رسیده، و من 53 بهار پشت سر گذاشته‌ام،
در درجه اول باید ابراز شرمندگی بکنم که نتوانسته‌ام سهمی را که باید و شاید در
پیشبرد دانش تاریخ داشته باشم، و بیشتر ورق سیاه کرده‌ام، و ثانیاً اینکه اگر دست
به نشر این کارنامک زدم، بر این بود تا اگر کسانی به هر دلیل قصد مراجعه به آثار
بنده را داشتند، از زبان خودم آنها و تغییراتشان را در چاپ‌های مختلف بخوانند تا بعدها
در این مورد، کمتر خطا روی دهد. در هر حال، و البته که هر لطفی خداوند متعال به
بندگانش داشته باشد، نعمتی است که باید آن را گفت، اما باز هم شرمنده‌ام؛ اگر کسی
تصور کند این فهرست برای ابراز وجودی است که اصلا اصل و فرعش در قیاس با رحمت و
نعمت بیکران الهی، پرکاهی هم نیست، پاسخی برای گفتن ندارم.  و آخر دعوانا ان الحمد لله رب العالمین  (قم: 
تیرماه 1396)

1.        
آثار
اسلامی مکه و مدینه
، تهران، نشر
مشعر. نخستین بار این کتاب در سال 1373 ش منتشر شد. بعدها به طور متناوب اصلاحات و
اضافاتی در آن صورت گرفت و چاپ اخیر آن حوالی 1391 منتشر گردید. این کتاب برای
دفتر نمایندگی ولی فقیه در سازمان حج و برای استفاده روحانیون و مدیران نوشته شد و
همواره کتاب امتحانی آنان برای اعزام بود. تعداد قابل توجهی از تصاویر آن از خود
بنده است. موارد فراوانی نیز تحقیقات خاص محلی است که طی سفر انجام داده و نوشته
ام.

2.        
احوال
و آثار بهاءالدین محمد اصفهانی
مشهور به فاضل
هندی، قم، انصاریان، 1374. در سالی که این اثر نشر شد، مرکزی در تخت فولاد اصفهان
برای آبادی آن قبرستان ایجاد شده بود. بنا شده بود قبر فاضل هندی را هم درست کنند.
بنده هم این شرح حال را به علاوه چند رساله از وی منتشر کردم. شرح حال فاضل هندی
را در مقدمه کشف اللثام هم ترجمه و منتشر کردند.

3.        
ارزیابی
مناسبات فکری آیةالله شهید مطهری و دکتر علی شریعتی
،
تهران، 1368. بهانه نگارش این جزوه کوچک، نامه‌ای بود که آقای مطهری و بازرگان به
اشتراک، در سال 57 درباره افکار دکتر شریعتی دادند. آن زمان، آقای مطهری مخالف
دکتر بود، اما فضا ایجاب می
کرد تا به صورت معتدل هم درباره اهمیت افکار او و هم ایرادات صحبت
شود. بعدها گفتند بازرگان به اصرار آقای مطهری امضا کرده است. نمی
دانم درست بود یا خیر. این کتابچه را بنده در مقایسه افکار آن دو
نوشتم. شاید دنبال کردن همین افکار بود که به نگارش کتاب نزاع سنت و تجدد و بعدها
کتاب جریان‌ها منتهی شد. پیش از آن در سال 66 هم کتاب التقاط جدید را نوشته بودم.
آن زمان، بیشتر به افکار سنت‌گرایی تمایل داشتم.

4.        
از
دربند تا قطیف
: گزارشی از مباحثات اسلامی ـ مسیحی
دوره صفوی و قاجار، رسول جعفریان، مریم صدیقی، تهران، علم، 1395. از زمانی که
کارهای صفویه را آغاز کردم (1369) به موضوع نفوذ مسیحیان در ایران و تبلیغات آنها
توجه داشتم. طی این سال‌ها مطالب فراوانی نوشته بودم. این زمان، همه آنها به
علاوه کارهای دیگری که با همکاری جدی خانم صدیقی فراهم آمد، در این کتاب نوشته شد.

5.        
اسدالله
خرقانی، روحانی نوگرای روزگار مشروطه
،
تهران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1382. این کتاب به نوعی از دل کتاب جریان‌ها
درآمد. خرقانی روحانی روشنفکر مشروطه و از شاگردان آخوند خراسانی بود. در تفسیر هم
کتاب نوشت. یک تجربه جدیدی بود و از کسانی که روی فکر مرحوم طالقانی هم تأثیر
داشت.

6.        
آشنایی
مقدماتی با روش تحقیق در تاریخ
، تهران، سازمان
تبلیغات اسلامی، 1366ش. از سال 1361 که تجربه پژوهش در تاریخ را با کلاس
های خصوصی استاد سید جعفر مرتضی آغاز کردم، تا این سال، همواره به روش
تحقیق توجه داشتم. این کتابچه که بعدها هیچ وقت تجدید چاپ نشد، حاصل آن تجربه
ها بود. یک بار هم فکر کنم همان سال 66 این درس را در گروه تاریخ
دانشگاه تربیت معلم دادم.

7.        
اطلس
شیعه
، تهران، سازمان
جغرافیایی ارتش جمهوری اسلام
ی، 1387 ش، برنده جایزه فارابی، جایزه جلال
و جایزه کتاب سال 1388. این کتاب توسط آقای سیف علی و دکتر کعبی، به عربی ترجمه و
دو بار در بیروت منتشر شد. فارسی آن طی مراسمی در نمایشگاه کتاب، فکر کنم سال 88،
رونمایی شد.

8.        
اکذوبة
تحریف القرآن
، تهران، 1365. کتابچه‌ای در حدود صد
صفحه که در سال 1365ش به عربی نوشتم. اصل آن به درخواست استادم سید جعفر مرتضی
بود. ناشر هم بخش بین الملل سازمان تبلیغات اسلامی. آن زمان به دلیل رواج اتهام
تحریف قرآن به شیعه، بسیار توزیع شده و تأثیر گذاشت و هنوز هم به آن استناد می
شود. مدت‌ها بعد چاپ جدیدی از آن کردم. یک بار هم یکی از دوستان
لبنانی باز تصحیح و در لبنان منتشر کرد. زمانی هم ترجمه آن را آقای محمود شریفی در
انتشارات امیرکبیر به چاپ رساند. این کتاب را یک بار هم محمد عماره (دانشمند مصری)
با مقدمه خودش و البته به اسم بنده در قاهره منتشر شد.

9.        
اندیشه
تفاهم مذهبی در قرن ششم و هفتم هجری
، قم، دفتر
تبلیغات اسلامی، 1371. کتابچه‌ای بود که درباره کتاب نقض و نیز دیوان قوامی نوشتم.
فکر وحدت را در این دو کتاب دنبال کردم. مطالب دیگری هم داشت. بعدها در تاریخ تشیع
مندرج کردم. مقاله نقض که عنوان شیعت اصولی داشت فکر کنم اول بار در مجله نور علم
چاپ شد. آن زمان یعنی حوالی 1365 و بعد از آن، مکرر در این مجله مقالاتی می
نوشتم. برخی از آنها هیچ‌گاه در جای دیگری نشر نشد. مقالاتی هم با اسم
مستعار داشتم که البته زیاد نبود.

10.    
با
کاروان ابراهیم
(با همکاری محمدعلی خسروی) گزارش حج
سال 1371، نشر مشعر. اولین سفر حج من سال 1371 بود. بهانه این سفر نوشتن تحریر اول
کتاب آثار اسلامی مکه و مدینه بود. در این سفر همراه آقای خسروی که از روحانیون
اصلاح طلب تهران و از رفقای آقای خاتمی است، گزارش حج را نوشتم. سال قبل از ما هم
به سبکی دیگر نوشته شده بود و بعد از ما هم همچنان گزارش سالانه نوشته می
شد که دست کم دو بار دیگر هم من نوشتم.

11.    
با
کاروان صفا
، گزارش حج 1382، نشر مشعر. این سومین گزارش سفر حج بود که سال 82
نوشتم. البته بین این سال‌ها هم به عنوان روحانی دو سه بار حج رفتم. سفرنامه
های شخصی من در دیار یار منتشر شده است.

12.    
با
کاروان عشق
(با همکاری محمدعلی مهدوی‌راد)، گزارش حج 1372، نشر مشعر. این سال هم
سفر دوم حج من بود که به همراه دوستم آقای مهدوی‌راد این را نوشتیم.

13.    
بازخوانی
نهضت مشروطیت
، تهران، نشر مطهر، 1386. چند سال پیش
از چاپ، یک سخنرانی درباره مشروطه کردم. این متن پیاده شده آن است که منتشر شد.

14.    
بررسی
و تحقیق در جنبش مشروطیت ایران
(بازنویسی کتاب
دخالت انگلیس در واقعه مشروطه)، قم، طوس، 1371. سال 1363 به مباحث مشروطه علاقه‌مند
شدم. آن زمان در فضای ایران، جنبه
های ضد روشنفکری قوی بود. من هم این کتاب را درباره تحصن در سفارت‌خانه
انگلیس نوشتم و عنوانش را گذاشتم دخالت انگلیس در مشروطه. آقای دکتر داوری هم یک
مقدمه مفصل بر آن نوشت. سال 71 به نام بررسی و تحقیق در جنبش مشروطیت ایران توسط
انتشارات توس قم چاپ شد. ناشر آن یک کتابفروشی در خیابان صفویه بود که دو سه سال
بعد از آن سکته کرد و به رحمت خدا رفت. کتاب در سال 1378 بازنویسی و تحت عنوان
«بست نشینی مشروطه‌خواهان در سفارت انگلیس» با اضافات زیاد منتشر شد.

15.    
بست‌نشینی
مشروطه خواهان در سفارت انگلیس
، تهران، مؤسسه
مطالعات تاریخ معاصر ایران، 1378

16.    
به
سوی ام
القری، (چهار
سفرنامه حج) سفرنامه حج، تهران، مشعر 1373ش. این نخستین مجموعه سفرنامه‌ای بود که
من چاپ کردم. اولین آنها از خود بنده به علاوه سه سفرنامه دیگر که بسیار نفیس
بودند. بعدها همه سفرنامه
های قاجاری را در یک مجموعه ده جلدی منتشر کردم. لیست آنها را در آنجا
خواهم آورد.

17.    
پیش
درآمدی بر شناخت تاریخ اسلام،
قم، انتشارات در
راه حق، 1364ش. از سال 1361 ـ 1362 که درس حوزه را ادامه داده اما فلسفه را رها
کردم و به تاریخ اسلام رفتم، در موسسه در راه حق، زیر نظر آقای خرازی و استادی
نوشتن این کتاب را که مقدمه تاریخ اسلام بود، آغاز کردم. آن زمان مسئول انتشارات
آقای افغانی بود و فکر کنم سید ابوالفضل موسوی گرمارودی هم ویرایش می
کرد که برای این کتاب من زحمت کشیدند. در واقع، نخستین کار من بود که
به چاپ رسید. مجلد دوم تاریخ سیاسی اسلام در سال 66 و سوم آن در سال 68 منتشر شد.
جلد دوم را یک بار در راه حق و بعدها هر سه جلد را انتشارات وزارت ارشاد منتشر
کرد. در اوائل دهه هشتاد، کتاب را بازنویسی کردم که در دو جلد منتشر شد، مدتی
الهادی و حالا آن را دلیل ما چاپ می
کند.

18.    
تاریخ
اسلام و ایران تا پایان قرن چهارم هجری

(برای سال دوم آموزش متوسطه عمومی) انتشار از سال 70 ـ 74. سال 69 بود که برای بخش
تاریخ آموزش و پرورش دعوت شدم. آقای دکتر خیر اندیش مدیر این بخش بود. آقای صفت گل
همکار نزدیک ایشان. آقای عباسی هم کارمند آنجا بود. این بعد از آن بود که آقای
زرگری نژاد از آنجا رفته بود. عطف به آنچه سال 67 سید حمید روحانی درباره کتاب سال
چهارم دبیرستان که تاریخ معاصر بود به امام نوشت و جواب تندی که آمد و مرکز اسناد
هم درست شد. آن وقت ما چهار کتاب برای چهار سال دبیرستان طراحی کردیم. سال دوم را
که همین کتاب بود، من نوشتم، بجز یک فصل کوتاه. سال‌ها منتشر شد و بعدها هم بخش
هایی باقی ماند. زمانی که نظام آموزشی دبیرستان عوض شد آن کتاب‌ها
تغییر کرد و من خودم چهار جلد تاریخ ایران اسلامی را به هوای دل خودم نوشتم.

19.    
تاریخ
ایران اسلامی
، دفتر اول: از پیدایش اسلام تا ایران
اسلامی، تهران، اندیشه معاصر، 1377. بالا شرح دادم که با تجربه‌ای که در آموزش و
پرورش داشتم، سعی کردم یک دوره تاریخ ایران برای نوجوانان بنویسم. بیش از همه هدفم
پسرم جعفر بود که حالا که این را می
نویسم با موفقیت دکتری خود را در امریکا تمام کرده است. مجلدات بعدی
عبارت بودند از:

20.    
تاریخ
ایران اسلامی
، دفتر دوم از طلوع طاهریان تا غروب
خوارزمشاهیان، تهران، اندیشه معاصر، 1377

21.    
تاریخ
ایران اسلامی
، دفتر سوم از یورش مغولان تا زوال
ترکمانان، تهران، اندیشه معاصر، 1378. چاپ اخیر این کتاب در یک مجلد، در سال 1394
توسط نشر علم عرضه شد. در این چاپ اصلاحات و افزوده‌هایی هم صورت گرفته است.

22.    
تاریخ
ایران اسلامی
، دفتر چهارم، صفویه از پیدایش تا
زوال، تهران، اندیشه معاصر، 1378 (ترجمه به عربی: نشوء و سقوط الدولة الصفویة).

23.    
تاریخ
تحول دولت و خلافت از برآمدن اسلام تا برافتادن سفیانیان
، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1373، و چاپ دوم، 1376. این کتاب درس‌هایی
بود که با همین عنوان، در دانشگاه آزاد اسلامی قم، رشته علوم سیاسی داشتم. مکرر
چاپ شد.

24.    
تاریخ
تشیع در ایران تاریخ قرن هفتم هجری
(تهران، سازمان
تبلیغات اسلامی، 1368). این نخستین چاپ تاریخ تشیع بود. توجه بنده به این موضوع از
سال 65 آغاز شد که رساله کوچکی با عنوان تشیع و ایران نوشتم و توسط جهاد دانشگاهی
دانشگاه اصفهان منتشر شد. بعدا این اثر را تا قرن هفتم دنبال کردم که مکرر چاپ و
به عربی هم ترجمه شد؛ در مشهد توسط بنیاد پژوهشهای اسلامی با عنوان «شیعه ایران»
منتشر شد. چاپ بعدی کتاب با عنوان تاریخ تشیع در ایران تا دهم هجری در سه مجلد
توسط انتشارات انصاریان، به سال 1375 منتشر شد. بعدها باز بر محتوای کتاب افزوده
شده و اصلاحاتی صورت گرفت تا آنکه چاپ اخیر آن که در جای خود خواهد آمد، توسط نشر
علم منتشر شد.

25.    
تاریخ
تشیع در ایران از آغاز تا پایان قرن نهم هجری
، دو
جلد، تهران، علم، 1395. این آخرین چاپ تاریخ تشیع است که در دو مجلد مفصل منتشر
شده است. البته در مجلد سوم چاپ قبلی، مقالاتی درباره تاریخ تشیع در بلاد عربی بود
که حذف کردم، اما در عوض مطالب بسیار زیادی بر این چاپ افزوده شده است.

26.    
تاریخ
تشیع در جرجان و استرآباد
، مشهد، بنیاد
پژوهشهای آستان قدس رضوی، 1383. این هم جزو پروژه تاریخ تشیع بود که مستقل چاپ و
بعدها در تاریخ تشیع درج شد.

27.    
تاریخ
تشیع در ری
، تهران، نشر مشعر، 1371. بخشی از پروژه تحقیقاتی من درباره تشیع که
صرفاً اختصاص به شهر ری داشت و بعدها در تاریخ تشیع درج شد.

28.    
تاریخ
خلفا و مقتل امام حسین
(ع) نسخهای نوشته شده در چین قرن دهم. به کوشش رسول جعفریان و محمدباقر وثوقی،
تهران، علم، 1393. یک متن داستانی از تاریخ صدر اسلام و امام حسین علیه السلام.

29.    
تاریخ
سیاسی اسلام
، مجلد اول: تاریخ خلفا،
تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، 1374؛ قم، الهادی، 1377 و بعدها
مکرر توسط دلیل ما که تاکنون (1396) ادامه دارد.

30.    
تاریخ
سیاسی اسلام
، مجلد دوم: سیره رسول خدا (ص)،
تهران، سازمان چاپ و انتشارات وزارت ارشاد اسلامی، 1373. ذیل عنوان پیش درآمدی بر
تاریخ اسلام نوشتم که کار تاریخ اسلام را از اواخر سال 61 آغاز کردم. آن مقدمه در
سال 64 ـ 65 منتشر و جلد اول و دوم تاریخ سیاسی اسلام، در سال‌های 66 و 68 چاپ شد.
تحریر جدید آن در دو مجلد در سال 1373 ـ 1374 توسط وزارت ارشاد منتشر شد. بعدها
انتشارات الهادی و سپس دلیل ما، همان را چاپ کردند. متاسفانه طی دو دهه اخیر فرصت
تجدید نظر در آن فراهم نیامده است.

31.    
تاریخ
و سیره سیاسی امیرمؤمنان علی بن ابی
طالب (ع)، قم، دلیل، 1380. بخش امام علی
تاریخ سیاسی اسلام دوره خلفا، به علاوه چندین مقاله دیگر درباره امام علی علیه
السلام در این کتاب آمده است.

32.    
تأملی
در نهضت عاشورا
، قم، انصاریان، 1380. بخش امام حسین (ع)
از تاریخ سیاسی اسلام، به علاوه مقالاتی که بعدها نوشتم در این اثر آمده است.
بعدها چاپ جدید آن با اصلاحات و اضافات توسط نشر علم منتشر شده است.

33.    
تحقیقی
کوتاه پیرامون رابطه تشیع و ایران،
اصفهان، 1365.
نخستین کار من درباره تشیع که درباره این نظریه بود که آیا تشیع یک مذهب ایرانی
است یا خیر. بعد از آن، تاریخ تشیع را نوشتم.

34.    
تحلیلی
از تحولات فکری و سیاسی پس از رسول خدا
(ص)،
قم، 1379. متن چند سخنرانی در یک اردوی فرهنگی در مشهد، درباره چرایی به امامت
نرسیدن امام علی (ع) پس از رحلت حضرت رسول (ص). این متن در مقالات تاریخی هم منتشر
شد.

35.    
تشیع
در عراق، مرجعیت و ایران
، مؤسسه مطالعات
تاریخ معاصر ایران، 1386. در بحبوجه حمله امریکا به عراق و روی کار آمدن دولت
جدید، این کتاب را نوشتم. پیشینه تشیع در عراق، مرجعیت در دهه
های اخیر و تحولات سال‌های 2003 و اندکی پس از آن. حملاتی هم به جریان
صدری داشتم که تاکنون هم بازتاب
های آن هست. این کتاب به عربی هم در قم منتشر شد.

36.    
جریان‌ها
و جنبش
های مذهبی سیاسی سال‌های 1320 تا 1357ش،
تهران، چاپ اول: پژوهشگاه علوم اسلامی، 1380. (چاپهای بعدی مرکز اسناد انقلاب اسلامی، خانه کتاب و نشر علم) نخستین بار
سال 79 چند سخنرانی درباره جریان‌های فکری قبل از انقلاب کردم و به تدریج آنها را
نوشتم که قریب 270 صفحه با همین عنوان منتشر شد. چاپ دوم و سوم مفصل‌تر شد. همین
چاپ سوم بود که آیت الله خامنه‌ای مطالعه کردند و مواردی را توضیح داده یا نقد
کردند. این موارد را در چاپ پنجم آوردم. این چاپ را مرکز اسناد انقلاب اسلامی
انجام داد. به دلیل مشکلاتی که با آن مرکز بر سر نشر برخی از مطالب پیش آمد، چاپ
های بعدی توسط نشر علم و خانه کتاب صورت گرفت. در بیشتر چاپها تجدید نظر کردم. اخیراً هم در حال آماده کردن نسخه تازه‌ای از آن
هستم. بسیاری از کتاب‌هایی که پس از آن درباره آن رویدادها نوشته شد، ارجاع به این
اثر دارند. نقدهایی هم برای آن منتشر شد، برخی تند و برخی ملایم. سعی کرده بودم تا
اندازه‌ای که می
توانم بی‌طرفانه وارد موضوعات شوم. البته آثار افکار خودم در چاپهای اول بیشتر هویداست. مهم‌‌ترین ویژگی این کتاب این بود که بیشتر
تاریخ فرهنگی این دوره را نوشتم تا تاریخ سیاسی.

37.    
جغرافیای
تاریخی و انسانی شیعه در جهان اسلام
، قم، انصاریان،
1371. بخشی از پروژه تاریخ تشیع من که نگاهی به جغرافیای انسانی و تاریخی شیعه
بود. بعدها فکر اطلس شیعه از همان درآمد که به انجام رسید. در این کتاب چند مقاله
هم درباره تشیع بود.

38.    
حواشی
بر کتاب «تشیع» از هاینس هالم
، قم، مرکز
ادیان، 1385. فکر نمی
کنم
لازم بود این را به عنوان کتاب می
گذاشتم، هرچند رسم قدما این است که حاشیهها را کتاب حساب کنند. من جز این نداشتم بنابراین، این را هم گذاشتم.
این کتاب ترجمه شده اما مخالفت با نشر آن شده بود مگر من حواشی بنویسم. بنده هم
بیش از صد مورد حواشی نوشتم که با «ج» مشخص شده است.

39.    
حیات
فکری سیاسی امامان شیعه
، ج 1، 2،
تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، 1369. در مجله نور علم سلسله مقالاتی درباره دوازده
امام نوشتم. عنوان کلی آنها «اسوه
های بشریت» بود که آقای محمدباقر خسروشاهی مدیر مجله میگفت آقای مکارم آن را انتخاب کرده بود. بعدها در دو مجلد چاپ شد. سال‌ها
بعد در یک مجلد توسط انتشارات انصاریان منتشر شد. کتاب یاد شده در آخرین مرحله با
اصلاحات فراوان توسط نشر علم منتشر شد (1391). «گزیده حیات سیاسی و فکر امامان
شیعه» توسط نشر معارف و به عنوان کتاب درسی دانشگاهی در سال 1391 منتشر شد.

40.    
داستان
حجاب در ایران پیش از انقلاب
، تهران، مرکز
اسناد انقلاب اسلامی، 1383. پس از انتشار رسائل حجابیه، این گزارش را از مجموعه‌
مسائلی که درباره حجاب پیش آمده بود تهیه کردم که کتاب مستقلی شد.

41.    
درک
شهری از مشروطه مقایسه حوزه مشروطه‌خواهی تبریز و اصفهان
، تهران، مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، 1385. اصل این کتاب، مقاله‌ای
بود با همین نام برای برگزاری صدمین سال مشروطه در دانشگاه کمبریج که من هم شرکت
کردم و سخنرانی کردم. بعدها به صورت یک کتاب درآمد. علاوه بر آن چندین مقاله دیگر
هم در آن هست که دو مورد درباره میرزا صادق آقا تبریزی و رساله او در نفی مشروطه
است.

42.    
دنباله
جستجو در تاریخ تشیع در ایران
، قم، انصاریان،
1375. تاریخ تشیع را در سال 1365 ـ 1366 نوشتم که سال 1367 منتشر شد. اضافات آن را
تا این سال در این کتابچه منتشر کردم. بعدها در چاپ بعدی که سه جلد شد، این مطالب
هم درج گردید.

43.    
دین
و سیاست در دوره صفوی
، قم، انصاریان،
1370. این نخستین پژوهش من درباره دولت صفوی و رابطه آن با دین بود. اولین بار در
منزل مرحوم آقا عزیز طباطبائی، توسط ایشان با حکم شیخ الاسلامی مرحوم مجلسی آشنا
شدم. نسخه آن را در مشهد یافتم و مقاله‌ای درباره‌اش نوشتم. این در سال 1369 بود.
سپس مقالات دیگر تا بالاخره این کتاب پدید آمد. کتاب یاد شده، در اکثر کارهایی که بعد
از این درباره وضع دین در دوره صفوی نوشته شد، مورد استناد قرار گرفت. این کتاب
بعدها در سه جلد به عنوان صفویه در عصر دین، فرهنگ و سیاست توسط پژوهشگاه حوزه و
دانشگاه منتشر شد. سپس با اضافات بسیار فراون در دو جلد قطورتر توسط نشر علم به
عنوان دین و سیاست در روزگار صفوی انتشار یافت. بعد از آن هم مقالاتی درباره صفویه
نوشته
ام که در مقالات و رسالات تاریخی آمده است.

44.    
ذهنیت
غربی در تاریخ معاصر ایران
، قم، 1365.
نخستین بار پس از انقلاب فرهنگی در دانشگاه، درسی به عنوان ریشه
های قانون اساسی به عنوان درس عمومی برای دانشجویان گذاشته شد. بعدها
این درس به عنوان انقلاب اسلامی و ریشه
های آن تغییر یافت. شاید من از نخستین کسانی بودم که آن را درس میدادم. آن زمان شیفته اندیشههای ضد غربی در ایران بودم و این کتاب را هم در ادامه همین زمینه فکری
به عنوان جزوه درسی نوشتم. تعدادی برای کلاسها منتشر شد. د ر سال 65 شخصی
از مشهد به قم آمد و دستگاه انترتایپ آورده بود (خیابان چهارمردان) فکر می
کنم به جز آن هیچ کس انترتایپ در قم نیاورد یا من اطلاع ندارم. چند
کتاب با آن در قم چاپ شد که یکی هم این بود. دو بار چاپ شد که برای دو ترم درسی
بود.

45.    
راه
حج
، تهران، سازمان جغرافیایی وزارت دفاع، 1389. سال‌ها درباره سفرنامههای حج کار کردم. مقالات فراوانی درباره حج و جنبههای مختلف آن نوشتم. این اثر درباره راه حج بر اساس سفرنامهها بود. راههای
مختلف، دریایی و خشکی. عراق، مسیر استانبول، هند و جز آن.

46.    
سفرنامه
مکه سال 1375
، چاپ شده در میراث اسلامی، دفتر
پنجم. میراث اسلامی شامل مجموعه رسائل خطی بود که تصحیح و منتشر می
شد. آن سال سفرنامه خودم را هم در آن مجموعه، دفتر پنجم، که تقریباً
بیشتر آن سفرنامه بود، منتشر کردم. این گزارش بعدها در دیار یار منتشر شد.

47.    
سلطان
محمد خدابنده «الجایتو» و تشیع امامی در ایران
،
قم،
کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران، 1380. بخشی از پروژه کلی من درباره تاریخ تشیع. الجایتو،
نخستین شاه رسمی ایران است که مذهب امامی را پذیرفت. درباره وی مطالبی بود از جمله
خاطرم هست در دایره المعارف بزرگ نکته منفی در این باره بود که این را نوشتم. متن
آن در تاریخ تشیع چاپ اخیر آمده است.

48.    
سیری
در سیره نبوی
، مشهد، تعاونی ناشران، 1385. بخش
نخست کتاب تاریخ ایران اسلامی، چهار جلدی بود که به صورت مستقل و برای عرضه در
نمایشگاه کتاب منتشر شد

49.    
شریعتی
و روحانیت با چند مقاله دیگر
، قم، انصاریان،
1376. مقاله کوچکی بود که در ادامه علائق من به مبحث مطهری و شریعتی نوشته شد.
بعدها این مطالب به شکل پیراسته و بهتر در کتاب جریان‌ها آمد.

50.    
صفویه
در عرصه دین، فرهنگ و سیاست
، سه مجلد، قم،
پژوهشگاه حوزه و دانشگاه. چنان که اشاره کردم، اساس این کتاب، کتاب دین و سیاست در
دوره صفوی، و علل و برافتادن صفویان بود. بعد از آنها مقالات فراوانی نوشته بودم،
همه در سه مجلد مرتب کرده و تحت عنوان چاپ شد.

51.    
علل
برافتادن صفویان
، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی،
1372. این دومین مجموعه مقالات من درباره صفویه بود. پیش از آن دین و سیاست در
دوره صفوی منتشر شده بود. مکافات نامه را اول بار در اینجا چاپ کردم. بعدها در چاپ
سه جلدی صفویه در عرصه… آمد و هم در چاپ اخیر. خیلی مورد استناد قرار گرفت. آن
زمان مولف مکافات نامه معلوم نبود، اما بعدها بر اساس آنچه در ریاض الشعراء واله ص
418 آمد معلوم شد که شاعر آن محمد جعفر بیگ بینش از اولاد قرچقای خان مشهور است که
از طرف شاه سلطان حسین صفوی، حکومت دشتستان فارس را داشته است.

52.    
علی
بن عیسی اربلی و کشف الغمه
، مشهد، بنیاد
پژوهشهای اسلامی، 1373. کتاب کشف الغمه یکی از آثار شیعی معتدل یعنی متعلق به
جریان اعتدالی شیعه است. آن را دوست داشتم. به علاوه، ارجاعات آن به آثاری است که
شماری از بین رفته است. در این کتابچه، شرحی از کتاب، دیدگاه
های مولف و در نهایت فهرست منابع آن ـ به پیروی از روش کلبرگ در
کتابخانه ابن طاوس که آن سال‌ها آن را همراه دوستم آقای قرائی ترجمه کردیم ـ آمده
است.

53.    
قصهخوانان در تاریخ اسلام، قم، فؤاد، 1370، بازنویسی جدید آن: قم، دلیل، 1378. از زمانی که
یادداشت
های قصهخوانی
استادم سید جعفر مرتضی را پشت کتاب
هایی که خوانده بود میدیدم، متوجه این موضوع شدم. به تدریج آن را تبدیل به یک موضوع قابل
تحقیق کردم و نوشتم. البته در ادب قدیم عربی در این باره کتاب بود. این اواخر هم
نوشته شده بود. بخشی مربوط به قصه
خوانان صدر اسلام داشت و بخشی هم مربوط به قصهخوانان ایرانی. در حال حاضر، یک نسخه
تازه از آن تهیه کرده
ام
که در حال آماده شدن برای چاپ است.

54.    
کاوشهای تازه در باب روزگار صفوی، قم، مرکز مطالعات و تحقیقات ادیان و مذاهب، 1383. مجموعهای از مقالات درباره صفویه که در میان
نگارش علل برافتادن صفویان و صفویه در عرصه دین و… منتشر شد و بعدها در این سه
جلد درج گردید.

55.    
کلک
و کتاب دفتر اول
، چهار سال و سه ماه در کتابخانه مجلس
(از شهریور 1387 تا آبان 1391)، قم، 1393. مجموعه‌ای از یاداشت
ها، گفتگوها و مطالبی که در طول چهار سال و اندی ریاست کتابخانه مجلس
نوشتم. بسیاری از آنها یادداشت
های علمی یا تاریخی یا سیاسی است. گزارشهایی هم از کارهای روزانه در آن هست، جمعا 1242 صفحه.

56.    
کلک
و کتاب، دفتر دوم
، قم، نشر مورخ، 1394. بالغ بر 500
یادداشت تاریخی و… که میان سال‌های 91 تا 94 نوشتم، جمعا 1548 صفحه. مجلد سوم
کلک و کتاب هم انشاءالله تا دو سه ماه دیگر منتشر خواهد شد.

57.    
مرجئه،
تاریخ و اندیشه
، قم، نشر خرم، 1371. چاپ جدید با
اضافات در مقالات تاریخی دفتر دهم
. اصل آن به صورت چند مقاله
در نشریه کیهان اندیشه منتشر شد. موضوع مربوط به مواضع معتزله علیه مرجئه بود که
آقای مطهری هم همان
ها
را منعکس کرده بود. متوجه شدم که این اتهامات معتزله در وابستگی مرجئه به امویان
نادرست است. با این حال، این نوشته، موضوع مرجئه را به طور کلی بحث کرده و از جمله
به مواضع سیاسی آنها هم پرداخته است.

58.    
مروری
بر زمینه
های فکری التقاط جدید در ایران، تهران، سازمان تبلیغات اسلامی، 1367. این کتاب با کتاب ذهنیت غربی
در یک افق فکری قرار داشت. چندین بار آن زمان منتشر شد.

59.    
مروری
بر نقش علما در
انقلاب مشروطیت
ایران
، تهران، متن یک سخنرانی، 1381. همان که بعدها
نشر مطهر منتشر شد و بالا گزارشش آمد.

60.   
مقالات
تاریخی، دفتر 1
، قم، الهادی، 1375: مقالات این دفتر:
1. نادرشاه و وحدت اسلامی؛ 2. تقدیم نامه نویسی در دیباچه کتاب
ها؛
3. ایران، عراق و هند در قرن سیزدهم هجری (مروری بر کتاب مرآت الاحوال)؛ 4. پژوهشی
در جغرافیای جنگ احد؛ 5. حیات فرهنگی و سیاسی ایران در قرن 12 (مروری بر کتاب
تتمیم امل الامل)؛ 6. ملاحسین واعظ کاشفی و روضة الشهداء؛ 7. ادبیات ضد مسیحی دوره
صفوی؛ 8. خانقاه سازی از قرن هفتم تا نهم هجری؛ 9. تشیع امامی و زیدی در ایران
(ترجمه از انگلیسی؛ اصل مقاله از استاد مادلونگ)؛ 10. صائب تبریزی و مشروعیت سلطنت
صفوی؛ 11. ابان بن عثمان احمر و سیره نویسی (ترجمه عربی این مقاله در مجله آفاق
الحضارة الاسلامیه شماره نخست چاپ شد)؛ 12. شعوبیگری و ضد شعوبیگری درادبیات
اسلامی؛ 13. ادبیات دعا در شیعه؛ 14. گزارش آتش سوزی مسجد نبوی از خنجی.

61.    
مقالات
تاریخی، دفتر 2
، انصاریان و الهادی، 1376. مقالات
این دفتر: 1. گرایش مذهبی فضل بن روزبهان؛ 2. علی قلی جدید الاسلام و نقد تورات؛
3. منازعات حنفیان و شافعیان در ایران (ترجمه از انگلیسی و اصل مقاله از استاد
مادلونگ)؛ 5. تشیع و تاریخنگاری؛ 6. شیعه و چهار اثر در تاریخ محلی؛ 7. نوروز در
فرهنگ شیعه؛ 8.اهل حدیث و کتاب صریح السنه محمد بن جریر طبری؛ 9. جایگاه موفقیات
در منابع تاریخ اسلام؛ 10. سوگواری محرم در سفرنامه‏های خارجی؛ 11. خانه رمله دختر
حارث در دولت نبوی؛ 12. پیشینه تشیع در اصفهان؛ 13. تشیع در شهر کاشان؛ 14. یک
کتاب دعا، یک خاندان شیعی؛ 15. شریعتی و روحانیت
.

62.    
مقالات
تاریخی، دفتر 3
، قم، الهادی، 1376. مقالات این
مجموعه عبارتند از: 1. تحولات فکری و سیاسی جامعه اسلامی؛ 2. کتاب و کتابخانه در
دوره صفوی؛ 3. اماکن تاریخیِ اسلامی در مکه مکرّمه؛ 4. احوال و آثار فاضل هندی؛ 5.
اصفهانِ قرن یازدهم از نگاه تذکره نصرآبادی؛ ۶. تشیع در جرجان و استرآباد؛ 7. تشیع
در ورامین؛ 8. تشیع در اندلس؛ 9. بازیافته‏های تاریخ الشیعه ابن‏ابی‏طی (اصل این
مقاله در دفتر هفتم است)؛ 10. ابوالحسن مداینی و آثار وی درباره زنان؛ 11. سیاحتگری
و فرهنگ سفرنامه نویسی؛ 12. شیخ حسن کربلائی تاریخنگار جنبش تنباکو؛ 13. ساختار
شهری مدینه و محلات قبایل؛ 14. سیاست اسلامی و رهبری متعهد.

63.    
مقالات
تاریخی، دفتر 4
، قم، الهادی، 1377ش. مشتمل بر چهارده
مقاله تاریخی: 1. گزارش اندیشه‏های سیاسی یک عالم شیعیِ (علی نقی کمره‏ای)؛ 2.
تاریخ تشیع در مکه، مدینه و…؛ 3. تأثیر مکتب بغداد و نجف و حله بر تشیع ایران؛
4. نسخه‏های مهاجر؛ 5. ابوعلی طبرسی و کتاب اعلام الوری؛ 6. فوائد تاریخی و…  در آثار عماد طبری؛ 7. تواریخ مکه؛ 8. اربعین
امام حسین علیه السلام؛ 9. پاره‏ای از مسائل اجتماعی و… دوره صفوی؛ 10. شیخ حسن
کاشی و کتاب تاریخ محمدی او؛ 11. علی بن عیسی اربلی و کتاب کشف الغمه؛ 12. صفویه
عصر جدید ایران؛ 13. مروری بر تاریخ ایران؛ 14. نگاهی به فراز و نشیب‏های جنبش
دانشجویی
.

64.    
مقالات
تاریخی، دفتر 5
، قم، الهادی، 1378. مشتمل بر دوازده
مقاله: 1. امر به معروف و نهی از منکر در دوره صفوی؛ 2. سمط النجوم العوالی؛ 3.
عالمان و اندیشوران خوراسگان؛ 4. فهرست آثار برنارد لوئیس؛ 5. افق‏های تازه در
تاریخ تشیع؛ 6. یادی از محلات و قریه‏های اصفهان؛ 7. یک منبع با ارزش در باب سیاست
اسلامی؛ 8. شماری از زائران سنّی امام رضا علیه السلام تا قرن ششم؛ 9. انقلاب
اسلامی و جهان؛ 10. نگاهی به عوامل ناپایداری وقف در ایران؛ 11. گزارش اماکن
تاریخی اصفهان از سال 1351 قمری؛ 12. وصف عمارت دولتخانه شاه سلطان حسین صفوی
.

65.    
مقالات
تاریخی، دفتر 6
، قم، الهادی، 1378: 1. تشیع در قزوین
از آغاز تا دوره صفوی؛ 2. سی و یک کتاب سیاسی اسلامی در کتابخانه حَسَنیه مغرب؛ 3.
گزارش کتاب تحفة الترک؛ 4. تجربه انقلاب مشروطه؛ 5. مصیبت‏نامه یک سند ادبی از
حمله روس‏ها به حرم امام‏رضا(ع)؛ 6. پیشینه تاریخی ولایت فقیه؛ 7. احکام و فرامین
حج در زمان ایلخانان؛ 8. تاریخ وهابیه؛ 9. شریعتی و اسناد ساواک؛ 10. احمد بن حنبل
و عقیده تربیع در میان اهل حدیث؛ 11. منابع ابن کثیر در نگارش سیره نبوی؛ 12.
منابع تاریخی الاصابه فی تمییز الصحابة.

66.    
مقالات
تاریخی، دفتر 7
، قم، دلیل ما (تجدید چاپ 1387): 1.
گزارش کتاب تحفه فیروزیه شجاعیه؛ 2. تشیّع در حلب و بازمانده کتاب الحاوی (گزارش
کوتاه آن در مقالات دفتر دوم چاپ شده بود)؛ 3. پطروشفسکی در میان ایرانیان؛ 4. نقش
تاریخی علی بن ابی‏طالب (ع) در دوره نبوی؛ 5. ابن عبدالبرّ اندلسی (368
463) و سیره نبوی؛ 6.
تحریفات عاشورا؛ 7. سفرنامه حج تمتع 1375؛ 8. سفرنامه عمره 1376؛ 9. سفرنامه حج
تمتع 1377؛ 10. سفرنامه عمره آذرماه 1378؛ 11. سفری کوتاه به قاهره؛ 12. وقف‏نامه
نظرآقا از دوره صفوی.

67.    
مقالات
تاریخی، دفتر 8
، قم، دلیل ما (تجدید چاپ 1387): 1.
دیدگاه‏های سیاسی عبدی بیک شیرازی درباره شاه طهماسب؛ 2. امیرمؤمنان علی علیه
السلام و مردم؛ 3. بستر تاریخی عزاداری اهل سنت برای امام حسین(ع)؛ 4. مورد پژوهی
و بازسازی متون مفقوده؛ 5. دفاع از حقوق زن، نگاهی از این سو؛ 6. کتاب غدیر طبری و
پاره‏های برجای مانده آن؛ 7. حج‏گزاری ایرانیان در دوره قاجار؛ 8. لایه‏های فرهنگ
ایران، تعامل درونی و پیامدها؛ 9. نگاه به گذشته، تدبیر برای آینده؛ 10. مقدمه‏ای
درباره جریان‌های فکری. سیاسی مهمِ تاریخِ معاصرِ ایران؛ 11. امام خمینی و تحلیل
مسائل دوره رضاخان؛ 12. موقوفه شاه سلطان حسین برای سوگواری امام حسین (ع).

مقالات تاریخی، دفتر 9، قم، دلیل ما
(تجدید چاپ 1387): 1. تیر اجل در صدمات راه جبل؛ 2. سفرنامه مکه، شام، مصر و عراق؛
3. شناخت نامه آثار فارسی درباره حرمَیْن شریفَیْن؛ 4
. بدعت کشف حجاب در ایران؛
5. حجاب و ضد حجاب در شعر فارسی معاصر؛ 6. کتابشناسی حجاب؛ 7. مشهد در یک نگاه؛ 8.
قم در یک نگاه
.

68.    
مقالات
تاریخی، دفتر 10
، قم، دلیل ما: 1. فرقه مُرجئه، تاریخ
و اندیشه؛ 2. حدیث غدیر در آثار مکتوب کهن؛ 3. استناد به سیره سیاسی علوی در گذر
تاریخ؛ 4
. آسیب شناسی حکومت دینی از
نگاه امیرمؤمنان علیه السلام؛ 5. هویت ایرانی در کشاکش تحولات سیاسی ایران در چهار
قرن اخیر؛ 6. جامعه شیعه نخاوله در مدینه منوّره؛ ۷. سلطان محمد خدابنده
«اولجایتو» و تشیع امامی در ایران، 8. پیشینه مبارزه با غربزدگی در… میزان
الملل؛ 9. تغییر مواضع ایدئولوژیک مجاهدین خلق در سال 4-1352

69.    
مقالات
تاریخی، دفتر 11
، قم، دلیل ما (تجدید چاپ 1387): 1.
مناسبات سیاسی شاه اسماعیل صفوی با دولت ممالیک؛ 2. مناسبات اصفهان و حجاز در دوره
صفوی؛ 3. امام خمینی و سلطنت رضاخان؛ 4. در فراق مرشد، یادی از آیت الله سید مهدی
روحانی؛ 5. درباره استاد سید جعفر مرتضی؛ 6. رساله‌ای نویافته در نقد اندیشه
مشروطه؛ 7
. گفتگو درباره کتاب جریان‌ها
و سازمان‏های مذهبی؛ 8. نهضت اسلامی خرداد 42 تا انقلاب اسلامی بهمن 57؛ 9.
کتابشناخت مولد النبی (ص)؛ 10. رساله «خیر الامور» در برخورد با سنت و تجدد؛ 11.
میرزا عبدالله مجتهدی و بحران آذربایجان؛ 12. سیاست نامه (ترجمه منظوم عهدنامه
اشتر)

70.    
مقالات
تاریخی، دفتر 12
، قم، دلیل ما (تجدید چاپ 1387): 1.
شخصیت رسول خدا در افکار و رفتار امام علی (ع)؛ 2. تاریخچه شعر فارسی در منقبت
امامان علیهم السلام؛ 3. تعامل علمای شریعت و دولت صفوی؛ 4. روش ابن حزم در نقد
اخبار تاریخی؛ 5. نماز جمعه نویسان روزگار صفوی؛ 6. نفوذ دویست ساله خاندان کرکی
در ایران عصر صفوی؛ 7. خاطراتی از سفرهای حج در دوره صفوی؛ 8. نقش علمی استرآباد
در روزگار صفوی؛ 9. سندی از سخت‏گیری بر شیعیان در اوائل دوره عثمانی؛ 10. وجه
دایرة المعارفی بحار الانوار؛ 11. منابع «وقعة صفین» نصر بن مزاحم؛ 12. مصاحبه با
کیهان فرهنگی و کتاب هفته
.

71.    
مقالات
تاریخی، دفتر 13
، قم، دلیل ما (تجدید چاپ 1387): 1. كعب الاحبار و داستان کشته شدن عمر بن خطاب 11
– 28، کعب و قتل عمر؛ 2. شکل‌گیری علم تاریخ در اندلس اسلامی؛ 3. تصحیح «تاریخ
الاسلام» شمس الدین ذهبی در بوته تردید؛ 4. درباره کتاب التراتیب الادارية و بستر
تاریخی تألیف آن؛ 5. ایران مرکز ربع مسکون (نگاهی به نگرش جغرافیایی مسلمانان در
ایران قبل و بعد از اسلام )؛ 6. نگاهی به کتاب مجمل التواريخ و القصص
و اعتبار آن؛ 7. محدوده جغرافیایی سرزمین ایرانیها در
میانه قرن هشتم هجری؛ 8. منابع تاريخ جزيرة العرب در متون جغرافيای كهن ايراني؛ 9.
چگونه آناتولی از دست صفویان رفت؛ 10. سفرنامه تحفةالحرمین
؛ 11. درباره چند سفرنامه حج عربی و فارسی؛ 12. نظام نامه و
پروگرام مدارسه طلاب قدیمه؛ 14. سهم حجت الاسلام شیخ احمد کافی در انقلاب اسلامی
؛ 15. شيخ
حسين لنكراني به روايت اسناد ساواک
؛ 16. فخرالدین حجازی به روایت اسناد ساواک؛ 17. سید حسین نصر
به روایت خودش
؛ 18. گزارش سفر به ترکیه (10 – 18 خرداد ماه 1383)؛ 19. تحولات دو
ساله کشور سعودی در میان فشار سلفی
ها و
امریکا
؛ 20. تمدن
مرد سالار (گزارش سفر به ریاض 11 – 16 دی ماه 1383)
؛ 21. گزارش
سفر به اردن
؛ 22. سفر
به منزل جانان
گزارش يك سفر كوتاه به نجف و كربلا؛ 23. تشيع اعتدالي؛ 24 نهضت ملی شدن صنعت نفت و علمای اصفهان؛ 25 گزارشی از تأسیس حوزه
علمیه قم از سال 1313 ش.

72.    
مقالات
تاریخی، دفتر 14
، قم، دلیل ما (تجدید چاپ 1387): 1. مروري بر کتاب «مصائب النواصب» قاضي نورالله شوشتري
(موضوعاتِ منازعات مذهبي قرن دهم)؛ 2. خزاعي
ها و نقش
آنان در تشيع ايران؛ 3. پاسخ به چند پرسش درباره غدير و عاشورا؛ 4. بناي کعبه در
سال 1039 به روايت يک عالم شيعه، مفرحة الأنام‌‌ فى تأسيس بيت‌‌الله الحرام‌‌
، زين‌‌العابدينبن
نورالدين على حسينى كاشانى‌‌ (شهادت 1040 ق.)؛
5. مدينه منوره از چشم اسماعيل مرندي (1255ق)؛ 6. مدينه
منوره در سياحت نامه اوليا چَلَبى (سال 1081 هجري)؛ 7. سفرنامة مکّه و عَتَبات
1306 ـ 1305 هجري قمري، ميرزا عبدالمجيد محمود
بن
عبدالکريم سقزي «مجدي»؛ 8. ديدار دوست، گزارش سفر عمره (20 شهريورتا 2 مهرماه
1384)؛ 9. مناظره شاه عباس با کشيشان کاتوليک و پروتستان؛ 10. انجيل سلماسي؛ 11.
تحفه هند، سفرنامه، 8 ـ 21 بهمن 1384؛
12. امريکا چگونه ايران را از دست داد؛ 13. بيست و پنج خاطره
از امام خميني، حجت الاسلام و المسلمين اشعري قمي؛ 14. داستان انقلاب و رويدادهاي
پس از آن
از چشم حجت الاسلام حسني امام جمعه
اروميه؛ 15. انقلاب نامه بکائي؛ 16. برگی از تاریخ انقلاب (بازجویی
های شهید
حقانی)؛ 17. مرجعيت و چالش
هاي
فراروي آن در جهان امروز؛ 18. سه روز در بحرين، ديار کهن تشيع.

73.   
مقالات
تاریخی، دفتر 15
، قم، دلیل ما (تجدید چاپ 1387): 1. ميرزا
عبدالله افندي و يادداشت هاي وي درباره
ميراث
مکتوب شيعه در بحرين؛
2. شرح
يک حادثه هولناک در مکه در سال 945 هجري
(کشتن
و آتش زدن يک روحاني استرآبادي)؛
3. نقد
تاريخ اسلام کمبريج؛
4. تاريخ
حج گزاري مسلمانان
و
سهم ايرانيان در آن
؛ 5. برگي
از تاريخ صفويه
 به
روايت يک منبع سني از قرن دهم؛
6. تاريخِ
زندگي دوازده امام علیهم السلام
ـ حمد
الله مستوفي؛
7. اندر
نادرستي خبر «طَلَع البدرُ علينا»
؛ 8. امکان
يا امتناع ترکيب مشروطه با مشروعه
؛ 9. انتقادات
يک کشيش اروپايي عليه پيامبر
و
پاسخ
هاي يك كشيش پرتغالي؛
10. کهن‌ترين
اثر ترجمه شده از انگليسي به فارسي
، محمد(ص)
در اروپا
؛ 11. در
ميهماني خدا و رسول(ص)
؛ 12. ابن
معصوم مدني شيرازي
مورخي
برجسته از قرن يازدهم
؛ 13. گزارشي
از سفرنامه ابن معصوم شيرازي به هند
؛ 14. سفرنامه
مکه
؛ 15. ابوالحسن
بکري و قصه
اي کردن تاريخ اسلام
؛ 16. منابع
بيهقي در کتاب «دلائل النبوه»
؛ 17. حکمت
انتخاب محل مسجد النبي در مدينه
توسط
رسول خدا(ص)
؛ 18. نجم
الدین اسکندر
و
کتاب لب الخبر در تاریخ عمومی اسلام
.

74.    
مقالات
تاریخی، دفتر 16
، قم، دلیل ما (تجدید چاپ 1387) : 1. پاسخ شيخ لطف الله ميسي اصفهاني به پرسش شاه عباس صفوي؛ 2. مهاجرت
قبايل شيعه و گسترش تشيع
؛
3.
سنگ قبر يا سنگ مقام؛ 4. تعامل مذهبي
ايران و عراق با تأكيد بر نقش مراجع تقليد
؛ 5. فتوح المجاهدين در نقد ملامحمد طاهر قمي (آگاهي‌هايي
از دوره صفوي)
؛ 6.
خاطرات سفر به ژاپن؛ 7. تشيع يا اسلام اعتدالي؛ 8. تشيع مكتب
حكمت و سنّت
؛ 9. تشيع، آيين، نه فرقه؛ 10. ابوالسعادات اسعد بن قاهر شفروه
عالم شيعه اصفهاني در قرن هفتم هجري و يادداشتي در باره حمله مغول به اصفهان در
سال 634
؛ 11. مدرس شاه سليمان صفوي در شهر شماخي؛ 12. خاطرات آيت الله انواري درباره ترور منصور و دوران زندان؛ 13.
ترويج نگرش خوش‌بينانه توسط رسول خدا (ص) بررسي موردي در
زمينه تغيير اسامي تازه مسلمانان؛ 14. جواهر التاريخ المكي
(فصلي در
تاريخ مكه)
؛ 15. تعامل
مذهبي
ميان
ساكنان
سواحل
جنوبي با
ساكنان
سواحل
شمالي خليج فارس
؛ 16. سفرنامه عياشي
مغربي به مكه
(سال‌هاي 1072 ـ 1074)؛ 17. درباره كتاب «تاملي درنهضت
عاشورا»؛
18. نگاهی به ادوار تمدن اسلامی؛ 19. راه حج در سفرنامه ابن بطوطه؛ 20. سفرهای حج
ناصر خسرو؛ 21. راه حج در سفرنامه ابن جبیر.
(تمام
آنچه در این مجلد درباره راه حج نوشته
ام، در کتاب راه حج منتشر شده است).

75.    
مقالات
تاریخی، دفتر 17
، قم، دلیل ما (تجدید چاپ 1387): 1. از کرمان تا مکه… و تا دربار ناصرالدین شاه مروری بر
سفرنامه حاجیه خانم علوی کرمانی؛ 2. از تبریز تا تبریز ـ مروری بر سفرنامه مکه سید
محمد رضا طباطبائی تبریزی
؛ 3. سفرنامه
مکه یک نظامی قاجاری
، میرزا
عبدالحسین خان افشار
؛ 4. رنج
های یک
زائر هندی در سفر حج
، گزارش سفرنامه محمد عبدالحسین کرناتکی؛ 5. راه حج نماد راه
تمدن و پیوند ملل اسلامی؛ 6. دستی در زلف یار (سفرنامه عمره شعبانیه 1428/ شهریور
1386)
؛ 7. احوال و آثار عماد الدین حسن طبری؛
8. برخورد دوگانه با پژوهش در حوزه مطالعات دینی ـ تاریخی، (با یادی از علامه سید
مرتضی عسکری)؛ 9. رساله قدمیه ابوالفیض فیضی، داستان انتقال سنگی با نشان جای پای
حضرت رسول (ص) از مکه به هند؛ 10. امام علی علیه السلام و نهاد نظارت در حکومت
اسلامی؛ 11. وسیلة
الرضوان و آگاهیهای
تاریخی و اجتماعی از دوره اخیر صفوی؛ 12. چرا دو انقلاب در هفتاد سال؛ 13. مرجعیت:
حال و آینده؛ 14. روایت عَلَم از دیدگاه‌ها و رخدادهای سال 56 ـ 1355
؛ 15. بررسی
رويكردهای عقلی و نقلی به قيام امام اباعبدالله
الحسين(ع)؛
16. پیش به سوی حکومت اسلامی (صالحی نجف آبادی و اندیشه حکومت اسلامی‌خواهی)؛ 17.
وضعیت شیعه در مدینه طیبه (از سال 1341ش)
مرحوم حجت الاسلام و المسلمین آقای عبدالحسین فقیهی رشتی؛
18. تفصیل سفر مکه معظمه؛ 19. حوزه علمیه لبنان و ایران؛ 20. رجال شیعی ناشناخته
از نیمه نخست قرن هفتم هجری بر اساس قلائد الجمان؛ 21. گزارشي از نشست منتدي
المشرق در قطر (تفاهم سه قوم عرب ـ فارس و ترك)؛ 22. داستان تحول قصیمی از وهابیت
به الحاد؛ 23. تجدید عاشقی، سفرنامه حج (در دیار یار آمده)؛ 24. میراث آخوند
خراساني در دستان آقا سيد ابوالحسن اصفهاني؛ 25. بازکاوی تأثیر آیت الله درچه
ای بر
مرحوم آیت الله العظمی بروجردی.

76.    
مقالات
تاریخی، دفتر 18
، قم، دلیل ما، 1388: 1. مناسبات زیدیه و امامیه یا مفاضله میان حسنین، مروری بر
کتاب تنبیه وسنی
العین
بتنزیه الحسن و الحسین؛ 2. تعامل
اسلام وایران از نگاهی دیگر
؛ 3. درباره رساله رد
روافض احمد سرهندی، (آگاهی درباره رابطه شیعیان خراسان و هندوستان)؛ 4. زیر سایه حزب الله (سفرنامه
لبنان)؛ 5. پاسخ
چند پرسش درباره عاشورا
پیرامون
کتاب تأملی در نهضت عاشورا؛ 6. سفرنامه
منظوم حج؛ 7. يك اجازه نامه با امضاي سه مرجع تقليد؛ 8.
سفرنامه حج مشتري طوسي؛ 9. درباره سفرنامه حج منصور؛ 10.
شیعه پژوهی در تاریخ ما؛ 11. مملكت
داری به
شیوه شاه سلطان حسین صفوی؛
12. یادداشتی دیگر درباره راه حج؛ 13. پارهای ازآثار
خطی میرزاحسن
خان
انصاری
درکتابخانه
مجلس؛ 14. این هشت نفر، سفرنامه حج ابوالقاسم مرجانی؛ 15. علی بن محمد النوفلی و کتاب الاخبار او؛ 16.
مشروعیت دولت صفوی از نگاه یک عالم شیعی؛ 17. درباره انجیل نادرشاهی؛ 18. حاکم
نیشابوری و کتاب او درباره فضائل فاطمه زهرا؛
19.
ماجرای یک شورای فقهی و رأی صادره از علما به نفع کفار؛
20. پرسش‌های فقهی شاه عباس از شیخ بهائی؛ 21. فرانسیس بیکن
و شاه عباس؛ 22. ابوصلت هروی شیعه معتدل
.

77.    
مقالات
تاریخی دفتر 19 ـ 20
، قم، دلیل ما،
1390: 1. ولادت رسول خدا در 12 يا 17 ربيع الأول، بررسی آراء
كلينى و مفيد به ضمیمه رساله مولودیه آقای رضی قزوینی (م 1096)؛ 2. مؤسسه بحث و
مناظره دینی آیت الله سید ابوالحسن طالقانی؛ 3. عاشقی در سیر طریق، گزارش سفر عمره
در مرداد ماه 1388؛ 4. سرخط آزادی (دستورالعمل آزادی بندگان)؛ 5. سیره نبوی در
قالب داستانی؛ 6. اسئله یوسفیه: جدال اندیشگی تفکر شیعه اصولی با اخباری، مکاتبات:
میریوسف علی استرآبادی و شهید قاضی نورالله شوشتری؛ 7. نظام اسلامی با فقه می
ماند نه
با تاریخ؛ 8. گزارش سفر به لب آب جیحون؛ 9. نامه نامی / 62 نامه ادبی ـ تاریخی از
سه دهه پایانی قرن سیزدهم هجری؛ 10. گزارش سفر عتبات (9 ـ 13 فروردین 1389)؛ 11.
گزارشی تازه یاب درباره سقوط صفویه، نادرشاه، روابط با عثمانی و انعکاس اخبار
ایران در مکه مکرمه؛ 12. سفرنامه شام و مصر تألیف 1256ق؛ 13. گزارش سفر ترکیه؛ 14.
منازعات فقهی ـ سیاسی در روستای کریم آباد
(از روستاهای استرآباد) (سال‌های 1279ـ 1282) (تألیف در سال
1282 ق)؛ 15. مراغه کانون تمدنی عصر ایلخانی؛ 16. رشیدالدین فضل
الله و توسعه فرهنگی در کانون تمدن ایلخانی؛ 17.
هدایة السبیل شرح منازل میان تهران تا شیراز (از سال 1309ق)؛ 18. 27 رجب روز رحمت؛
19. کتابخانه
ها،
نشریات و مدارس نجف (فصلی از کتاب تاریخ نجف مدرس
گیلانی)
؛ 20. گزارش سفر عمره (28 تیرماه تا 9 مرداد ماه 1389)
؛ 21. شرح حال آیت الله شیخ عبدالحسین
فقیهی رشتی (1321 ـ 1410 ق)؛ 22. حکمت نسخ دراحکام شرعی(پرسش سلطان محمد خدابنده
وپاسخ علامه حلی)؛ 23. اشاراتی درباب مؤلفه
های مدنی
و رابطه آنها؛ 24. تذكره حصن حصين در قانون بست نشستن؛ 25. جدالهای دینی درباره
مشارکت زنان در انتخابات، مروری بر مقالات محمدباقر مجتهد کمره
ای (1339
ـ 1342 ش)
؛ 26. ابزار
ورود به ادبیات جهانی را نداریم؛ 27. اباطیل حکیم و ردیه
های آن؛
28. صفی بن ولی قزوینی و تفسیر زیب التفاسیر؛ 29. تأسیس دولت صُلیحی ـ فاطمی در
یمن؛ 30. منظومه طالب نامه؛ 31. وقفنامه مهدیه شیعیان در مدینه منوّره.
[پس از انتشار مجلد بیستم مقالات تاریخی، سری بعدی مقالات بنده با
عنوان مقالات و رسالات تاریخی منتشر شده که تاکنون چهار دفتر آن نشر یافته است]

78.    
مقالات
و رسالات تاریخی، دفتر 1، تهران
، نشر علم، 1392:
محمد بن اسحاق ندیم و کتاب الفهرست او؛ 2. دیدگاه علمای عصر صفوی درباره احکام
نجومی و سعد و نحس ایام؛ 3. رساله در شرح احوال لطف
الله بن سلیمان شاه نیشابوری و دیوان وی؛ 4. مروری بر مطالعات پیرامون
نقش خواجه نصیر در سقوط بغداد؛ 5. دوزبانه
های ادب فارسی و عربی در قرن هفتم؛ 6. اردوباد و اهمیت فرهنگی آن در
دوره اخیر صفوی؛ 7. گشتی در حکایات کتاب سفینه فطرت؛ 8. طریق استخاره معتبره؛ 9.
مهر کتابخانه شاهرخ تیموری؛ 10. سفرنامه عتبات سال 1313؛ 11. از کاخ هشت بهشت تا
کاخ توپقاپی؛ 12. گزارش سفر عمره: 1390؛ 13. علمای بلادنگاهی به موقعیت آیت
الله زند کرمانی در اصفهان؛ 14. ابن معتز شاعر عباسی و تفسیر تاریخ
اسلامی بر اساس منازعه عباسیان و طالبیان؛ 15. گرایش جریان نوگرایی دینی در تفسیر
معنای محکم و متشابه قرآن (به ضمیمه رساله متشابهات قرآن از اسدالله خرقانی)؛ 16.
آگاهی
های تازه درباره غلامان و کنیزکان در دوره صفوی بر پایه کتاب آداب
سنیه (از محمد صالح خاتون آبادی ـ م 1126)؛ 17. ادبیات الفاظ کفر در فقه حنفی
(فارسیّات کتاب فتاوی تاتارخانیه از سال 777)؛ 18. يکصد و پنجاه و شش کلمه نوشته
علمای بلخ؛ 19. تعابیر فارسی در الفاظ طلاق و سوگند در متون فقه حنفی؛ 20. رویکرد
فقهی به سیره نبوی در یک صد سال گذشته (عوامل و پیامدها)؛ 21. نظریه دارالحرب ـ
دارالاسلام و تعریف کفر در فقه حنفی و تأثیر و تأثّر آن از رویدادهای خراسان در
قرن دهم هجری؛ 22. مروری بر یک رساله انتقادی از دوره صفوی؛ 23. یادداشت پشت کتابی
درباره قحطی سال 1288 در اصفهان؛ 24. ترجیع بندی در ستایش شاه اسماعیل دوم (سلطنت
از 984 ـ 985)؛ 25. بررسي چند روايت تاريخي در باب غاليان عصر خلافت امام علي (ع)؛
26. جغرافی سودان، محمد حسين فروغی؛ 27. شرح بعضی از وضع گیلان، نویسنده ناشناخته.

79.    
مقالات
و رسالات تاریخی، دفتر 2
، تهران، نشر
علم، 1393: 1. عشق به پدر، عشق به کتاب؛ 2. الرساله اثری در تاریخ و رجال اصفهان
از قرن پنجم هجری؛ 3. عقود ثمانیه؛ 4. دیوار نوشته‌های یادگاری در مسجد ـ مدرسه
مادر شاه اصفهان؛ 5. رساله‌ای درباره گسترش فساد در گیلانِ تحت سیطره امرای زیدیه؛
6. یک گزارش و چند سند درباره حجاج ایرانی در راه جبل؛ 7. از راه نجد تا راه حائل؛
8. نسخ خطی به مثابه منبعی برای تاریخ؛ 9. جامعة النجف حرکتی نو در اصلاح نظام
آموزشی حوزه نجف؛ 10. سفرنامه منظوم حج از دوره صفوی؛ 11. درسهای صفویه و عقب
ماندگی ما؛ 12. بادیه تلاقی تاریخ، جغرافیا، ادب و عرفان حج؛ 13. مختصری درباره
علم سیاست شرعی؛ 14. سرگذشت یک ایرانی مروج تشیع امامی در یمن؛ 15. گزارش سفر به
استانبول و همایش سلفیه؛ 16. السلفية و تطور مفهوم الجهاد؛ 17. ابن مازه و کتاب
لطائف الاذکار؛ 18. عاشورا در فقه شیعه؛ 19. اشعار ترکی به مناسبت فتح بغداد توسط
شاه عباس (1033 ق)؛ 20. مرحوم سید جعفر شهیدی و تاریخ اسلام؛ 21. دولت نبوی و نظام
سیاسی؛ 22. یادداشتهای مسافران ایرانی از ایالات جدا شده از ایران؛ 23. بیانیه
دولت عباسی علیه امویان؛ 24. نگاه سنایی غزنوی و رشیدالدین فضل الله به امویان؛
25. متنی نویافته در زندگی امامان از آغاز قرن ششم هجری؛ 26. شرحی درباره کتاب مبین
و مؤلف آن؛ 27. فرقه‌هایی با باورهای شگفت؛ 28. امویان در آینه روایات بلاذری؛ 29.
قدسیت عباسیان پیش از خلافت عباسی؛ 30. دانشمندی دلباخته دولت عباسی؛ 31. زایچه‌نامه‌ها
منبعی برای تاریخ (مورد زایچه‌نامه‌های خاندان قرچقای)؛ 32. گزارش یک فرنگی از مکه
و مدینه در زمان سقوط آن بدست وهابیان؛ 33. پرسشهای شیعیان از علامه حلی در قرن
هشتم هجری؛ 34. از شام تاریخی تا شام آخر الزمانی؛ 35. وضعیت حوزه علمیه قم در سال
1352.

80.    
مقالات
و رسالات تاریخی، دفتر 3
، تهران، نشر
علم، 1395 :
1.
برگی دیگر از جدلهای مذهبی در ایران پس از سقوط صفویه!؛
2.
شاه سلطان حسین صفوی و دستور نگارش کتابی در فقه زنان؛
3.
میراث عرفانی از دوره صفوی و نقش آن در بحران فکری قرن سیزدهم؛
4.
ابن علقمی از قرن دهم تا چهاردهم و در یک دهه اخیر؛
5.
عباس زریاب خویی و شیخ قاسم مهاجر؛

6.
سهم قمی‌ها در نظام دیوانی دولت سلجوقی در قرن ششم هجری؛
7.
برگی ناشناخته از میراث شیعه در نیمه نخست قرن چهارم؛
8.
جریان تفکر شیعی در ایران در قرن هفتم (آثار محمد بن حسین رازی
آبی؛ 9.
ظهور الميرزا محمّد الأخباري بعد الوحيد البهبهاني و نزاع تلامذته…؛
10.
الملک عبد العزيز في الوثائق الايرانية؛

11.
کربلا از روایت تا درایت (نگاهی مجدد
به عاشورا و فقه)؛
12.
رابطه علما و دولت صفوی در سایه خطبه
های جلوس؛
13.
اسلام خالص؛ بحثی درباره رابطه لباس و دین در دوره رضا شاه؛
14.
عطائیه؛ اثری در فقه شیعه از قرن هفتم هجری؛
15.
سهم کازرونی
ها در تدوین سیره نبوی (ص)؛
16.
تحفه یک عالم بحرینی برای شاه سلیمان صفوی:رساله منار السعادات؛
17.
کتابی در نقد قدرت از دریچه مفهوم عدل و ظلم؛
18.
گزارش یک جدال مذهبی در سال 1202 میان
بخارا و مشه
د؛
 19.
تیشه رو بردار و تبر، برو به جنگ شانه سر: رساله‌ای از فیض؛
20.
مفهوم علم میان مسلمانان در رساله باران، رعد، برق ابن ابی الدنیا؛
21.
اصفهان در سایه خلاقیت
های شاه عباس؛
22.
رساله در ردّ تکفیر مؤمن؛

23.
گزارش سفر گر
جستان؛ 24.
در بیان کلمات کفر و شرک: «ادبیات تکفیری در فقه حنفی»؛
25.
پیشینه اسلامی کردن طب در تمدن اسلامی؛

26.
الشعائر الحسينية … النشأة والتطوّر؛

27.
وثائق غازانیه؛ متنی حقوقی ـ فقهی تازه یاب از روزگار غازان خان؛
28.
یادداشت
های شخصی: سال‌های 1080 تا 1114در اشرف
مازندران؛
29.
سفرهای زیارتی یک یزدی در نیمه دوم قرن سیزدهم هجری؛
30.
زندگینامه آیت الله خویی به قلم مرحوم سید عبدالعزیز طباطبائی
؛ 31.
کتاب نیل المرام در فقه امامی: اثری از تشیع مازندران غربی در قرن نهم؛
32.
اصلاح المملکه: رساله انتقادی خطاب به ناصرالدین شاه قاجار
.

81.    
مقالات
و رسالات تاریخی، دفتر 4
، نشر علم،
1396: 1. برگی از منازعه دین و فلسفه در اندیشه‌های یک دانشمند عصر اخیر صفوی؛ 2.
روابط علمای بحرین و ایران در دوره صفوی؛ 3. مقدمه‌ای بر معشوق السفاره؛ اثری
درباره سفر کردن از دوره قاجاری؛ 4. تقویم‌های رایج و نارایج؛ حمدالله مستوفی؛ 5.
بنیادهای سست علم در قرون میانه اسلامی(نمونه‌ای از احکام نجوم)؛ 6. رساله ادبی
اندر ستایش شاهان صفوی، مناقب میرزا شفیع وزیر یزد؛ 7. چگونگی خواندن تقویم‌های
سنتی و علائم آنها؛ 8. دین، عرفان و حکمت، سه مؤلفه در نظام معرفتی ایرانی، انسداد
یا انفتاح!؛ 9. یادداشتهای تاریخی؛ نوشته عبدالعلی قاجار؛ از سال 1315 و 1316؛ 10.
مباحثات حاج محمد کریم خان رئیس شیخیه با شاهزادگان و علمای تهران؛ 11. دو قصیده
در واقعه حمله روسها به حرم امام رضا (ع)؛ 12. تبار شناسی مفهوم تمدن اسلامی از
مشروطه تا انقلاب اسلامی؛ 13. یادداشتهای تاریخی از روزگار صفوی؛ وقایع سال‌های
892 – 1042؛ 14. ریشه‌های خشونت در فکر مذهبی معتزله؛ 15. دو قصیده و ترکیب بند در
حج از روزگارصفوی؛ محمدباقر خلیل کاشی؛ 16. تاریخ شاهان صفوی: از طهماسب تا عباس
اول، از تحفه سلیمانی؛ 17. زندگی تقویمی مردم روزگار صفوی در آینه کتاب اختیارات
علامه مجلسی؛ 18. جدال تقویم شرعی با تقویم نجومی در دوره اخیر صفوی؛ 19. پرسشهای
دینی مانکجی زرتشتی از محمد حسن سبزواری قاضی یزد؛ 20. مظهر الانوار، مقدمه رسال‌های
در آموزش اسطرلاب؛ 21. مقدمه‌ای بر رفیق توفیق در رسوم وزارت و آداب سلطنت از دوره
صفوی؛ 22. آگاهی‌های تاریخی و انتقادی از دوره صفوی تا دوره زندیه (فوائد علیّه)؛
23. پیشینه آشنایی ما با حکمت و نجوم غرب (رساله حکمت آفرینش ستارگان).

82.    
مقالاتی
دربارهٔ مفهوم علم در تمدن اسلامی
، تهران، نشر
علم، 1393 (چاپ دوم آن در سال 1395 با مقالات بیشتری ارائه شد). این کتاب حاصل
مقالاتی است که از حوالی سال 90 تا 93 نوشتم. عمده آن برای درس فرهنگ و تمدن
اسلامی بود.

83.    
مقدمهای بر تاریخ تدوین حدیث، قم، فؤاد، 1368. اینها سه مقاله بود که در سال 65 در نشریه نور علم،
متعلق به جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، منتشر شد.

84.    
منابع
تاریخ اسلام
، قم، انصاریان، 1376 (چاپ دوم، نشر
علم، 1393). سال‌ها به عنوان کتاب درسی و نیز منبع مطالعه امتحان ارشد و دکتری از
آن استفاده می
شد. پس از سال‌ها و به دنبال تدریس مجدد آن درس در دانشگاه تهران، آن
را بازنویسی کردم. همراه آن تعدادی مقاله هم که درباره منابع بود، و اغلب آنها در
مقالات تاریخی چاپ شده بود آوردم. این چاپ توسط نشر علم در تهران منتشر شد.

85.    
مناسبات
فرهنگی معتزله و شیعه
، تهران، 1372. مقاله‌ای
بود که برای کنگره بین المللی شیخ مفید که در سال 1413 ق برگزار شد نوشتم. بعدها
مستقل چاپ شد و تحت عنوان المسار الثقافی بین االشیعه و المعتزله ترجمه شد.

86.    
نزاع
سنت و تجدد، قم
، 1371. از کارهایی که در ادامه
کارهایی مانند ذهنیت غربی و التقاط نوشتم. مجموعه از چندین مقاله در این زمینه
است.

87.    
نظریه
اتصال دولت صفویه با دولت صاحب الزمان،
تهران،
نشر علم، 1391

88.    
نقش
خاندان کرکی در تأسیس و تداوم دولت صفوی
،
تهران، نشر علم، 1387. این کار هم از دل کارهای صفوی درآمد. اختصاصی خاندان کرکی
که در کنار صفویان، زوج مشترک بودند.

89.    
نماز
جمعه، زمینه
های
تاریخی و آگاهی‌های کتابشناسی
، تهران، 1372. یک
کتابشناسی صرف که برای دبیرخانه ائمه جمعه انجام دادم.

90.    
یاد
یار و دیار
، مجموعه بیست سفرنامه مکه، قم، نشر مورخ، 1393 مجموعه بیست سفرنامه
به عربستان است که نوزده مورد آن برای عمره و حج (یکی هم عمره و هم سفر به حائل) و
یکی هم به ریاض که به مناسبت هفته فرهنگی ایران منتشر شد.

1.        
احوال
ملوک التتار المغول
، تألیف در 658،
حسین بن علی بطیطی استرآبادی، مقدمه و تصحیح رسول جعفریان، قم، نشر مورخ، 1394. در
سال 1396 تصحیح تازه و دقیق تری از آن منتشر کردم. این اثر، بر اساس نسخه منحصر
بفرد تصحیح شده و گزارش یک عالم شیعه از حمله مغول و سقوط بغداد، تنها دو سال پس
از سقوط این شهر است.

2.        
اسلام
خالص
(بحثی دربارهٔ تاریخ لباس روحانیت)، محمدعلی مبارکه‌ای، به کوشش رسول
جعفریان، قم، مورخ، 1394. نویسنده از روحانیون مبارز دوره رضاشاه است، اما در این
رساله بحثی درباره لباس روحانیت دارد و تلاش می
کند نشان دهد که این لباس در طول تاریخ تطور داشته و یکنواخت نبوده
است.

3.        
اسنادی
از خاندان روضاتیان
، قم، انصاریان،
1382. مجموعه از چند هزار نامه که در طول سالیان برای خاندان روضاتی (بیشتر از
زمان مرحوم چهارسوقی که در اصفهان ریاست داشت) آمده بود، در اختیار استاد عزیزم
مرحوم سید محمدعلی بود. آنها را بخش بخش در اختیار بنده گذاشتند تا مجموعه‌ای را
برای نشر انتخاب کنم. این حاصل آن انتخاب بود.

4.        
اسئله
سلطانیه
: پرسشهای فقهی شاه سلطان حسین از آقا جمال خوانساری، قم، مورخ، 1396.
اهمیت این رساله که حاوی 74 پرسش فقهی از دربار صفوی و پاسخ
های بعضاً مفصل آقا جمال است، روشن است. بیشتر به عنوان یک اثر برای
نشان دادن مسائل فکری این دوره بنده منتشر کرده
ام نه اینکه از روی تخصص در فقه باشد.  الان که این گزارش را می نویسم این، آخرین
کتابی است که از بنده نشر شده است.

1.        
اسئله
یوسفیه یا مکاتبات میریوسف علی اخباری با قاضی نورالله شوشتری
، تهران، کتابخانه مجلس شورای اسلامی، 1388. شاید نزدیک به دو دهه قبل
این رساله را آقای استاد حسین مدرسی به بنده معرفی کردند. همان زمان هم بخشی را
آماده کردم، اما انجام نشد تا نسخه‌ای بسیار خوب در مجلس یافت شد. کار جدیدی صورت
گرفته و منتشر شد. چقدر اثر مهمی در نشان دادن تفاوت
های بینش اخباری و اصولی در داخل تشیع است.

2.        
اطلس
الشیعه
، (ترجمه عربی) رسول جعفریان، ترجمه سیف علی، نصیر الکعبی، تهران،
الهدی، سوره مهر، مورخ، (نجف) المرکز الاکادیمی للابحاث، 1392

3.        
انجیل
نادری
، ترجمه میرزا مهدی استرآبادی، تهران، نشر علم، 1388. مدت‌ها برای
مجوز مانده بود تا بالاخره برای هزار نسخه و آن هم یک بار مجوز یافت.

4.        
انقلاب
الاسلام بین الخواص و العوام
، محمد عارف
اسپناقچی پاشازاده، قم، دلیل، 1379. این شخص، مترجم ظل السلطان برای ترجمه آثار
چاپ استانبول بود. این اثر تألیف ترجمه و از کارهای خوب اوست. از وی چندین کتاب
دیگر هم هست که هنوز رنگ چاپ به خود ندیده است.

5.        
بحران
آذربایجان
، خاطرات حاج میرزا عبدالله مجتهدی تبریزی، تهران، مؤسسه مطالعات
تاریخ معاصر ایران، 1381. خاطرات مرحوم مجتهدی از سال 1324 ـ 1325 دوره تسلط پیشه‌وری
بر آذربایجان، بسیار عالی و نفیس، و کم‌نظیر در روشن کردن بسیاری از وقایع آن سال.

6.        
برگهایی
از تاریخ
حوزه علمیه قم، حاوی هشت گزارش از حوزه علمیه در دهه بیست و سی، تهران، مرکز اسناد
انقلاب اسلامی، 1381. این هم از دل کتاب جریان‌ها درآمد، اطلاعاتی است درباره حوزه
علمیه قم از منابع مختلف و بیشتر مطبوعاتی که بسیاری از آنها بس مهم است.

7.        
بقاء
و زوال دولت در کلمات امام علی
(ع)، عبدالکریم
قزوینی، قم، کتابخانه آیةالله مرعشی، 1371.

8.        
بینش
غرض آفرینش، فاضل هندی
(چاپ شده در
احوال و آثار بهاءالدین فاضل هندی)، قم، انصاریان، 1374. بجز شرح حال فاضل هندی،
چند رساله هم از وی در این کتاب چاپ شده است.

9.        
پنجاه
سفرنامه حج قاجاری
، تهران، نشر
علم، 1389. از سال 1373 تصحیح و انتشار سفرنامه
های حج را آغاز کردم. از دوره صفوی، تعداد اندکی مانده که بهترین آنها
همان سفرنامه منظوم حج از بانوی اصفهانی است. بعدها چند متن از نظم و نثر دیگر هم
از دوره صفوی تصحیح کردم. اما از دوره قاجار، شمار زیادی سفرنامه مانده بود. برخی
تصحیح و چاپ شده و بیشتر خطی مانده بود. بسیاری از خطی
ها را در طول سالیان چاپ کردم. زمانی به فکر افتادم تا ادبیات سفرنامه
حج قاجاری را یکجا عرضه کنم تا کار بر مراجعان آسان‌تر شود. نتیجه انتشار یک
مجموعه هشت جلدی تحت عنوان پنجاه سفرنامه حج قاجاری بود که نشر علم منتشر کرد.
اندکی بعد یک مجموعه چهارده سفرنامه‌ای توسط هم نشر علم منتشر شد و بعد هم یک
مجموعه شانزده سفرنامه‌ای که نشر مورخ در قم چاپ کرد. جمعا هشتاد سفرنامه شد.
بیشتر اینها تصحیح بنده و شماری هم از دیگران بود که نامش همانجا در آغاز سفرنامه
ها آمده است. (فهرست اینها را در پایان همین کارنامک ملاحظه فرمایید).

10.    
تاریخ
دخانیه
، شیخ حسن کربلائی (چاپ اول در مجموعه سده تحریم تنباکو) تهران،
امیرکبیر، 1373، چاپ دوم به طور مستقل، قم، الهادی، 1377، چاپ سوم مرکز اسناد
انقلاب اسلامی
. طبعاً چاپ اخیر از همه
کامل‌تر بود و نسخه
های
بیشتری در صحیح آن دیده شد. شیخ حسن در اصل اصفهانی و از بهترین شاگردان میرزا و
به یقین یکی از نیرومندترین مورخان تک نگار دوره قاجاری است.

11.    
تاریخ
محمدی
، شیخ حسن کاشی، قم، کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران، 1377. تاریخ
منظوم دوازده امام از قرن هشتم هجری و البته منتسب به شیخ حسن کاشی است. در واقع،
اولین کتابی که کاملا به شعر فارسی زندگینامه معصومین را نوشته همین است. این اثر
از دوره ایلخانی است.

12.    
تاریخ
مکه (ترجمه)
، احمد السباعی، تهران، مشعر، 1385.
سال 1384 که دیگر نتوانستم در پژوهشگاه حوزه و دانشگاه بمانم و مرخصی بدون حقوق
گرفتم، سه ماه روزها در تهران (آپارتمان ما در شهرک قائم)، مشغول ترجمه این اثر
مفصل و خوب بودم که بحمدالله تمام و چاپ شد.

13.    
تحفة
الحرمین
، یوسف نابی، ترجمه رافع، میقات، ش 49، پاییز 1383. گزارش ترکی که به
عربی ترجمه شده بود و من به فارسی درآوردم. در طول بیست و اندی سال که از انتشار
مجله میقات می
گذرد، در بیش از نود درصد از آن مقاله داشتهام. بسیاری در همین مجموعه مقالات آمده و ممکن است مطالبی هم باشد که
نیامده باشد. در این فهرست از مرور بر آنها مگر به استثنا، صرف نظر کردم.

14.    
تحفة
العالم در اوصاف و اخبار شاه سلطان حسین صفوی
،
میرزا ابوطالب فندرسکی، تهران، کتابخانه مجلس، 1388. از آثار منحصر درباره سلطنت
شاه سلطان حسین که البته شامل همان چند سال اول سلطنت اوست.

15.    
تذکرة
الطریق فی مصایب حجاج بیت الله العتیق
،
حافظ محمد عبدالحسین کرناتکی، (کار مشترک با خانم اسراء دوغان)، قم، نشر مورخ،
1386. این سفرنامه یکی از بهترین و کهن‌‌ترین سفرنامه
های فارسی از دوره قاجاری است. متن آن اخیرا به عربی هم ترجمه شد.

16.    
ترجمه
اناجیل اربعه
، محمدباقر خاتون آبادی، تهران، دفتر
نشر میراث مکتوب، 1374. (ترجمه چهار انجیل همراه با نقد آنها). یافتن این کتاب
برایم بسیار جالب بود. ملاباشی عصر صفوی، به ترجمه چهار انجیل از روی متن عربی به
احتمال چاپی حلب، اقدام کرده است. دو نسخه کاملاً شبیه به هم یافتم. یکی در اختیار
استادم آقای روضاتی و دیگری در کتابخانه مرعشی بود. اول چاپی محدود در قم شد و بعد
میراث مکتوب که آن زمان تازه یکی دو سال بود، کارش را شروع کرده بود، منتشر کرد.

17.    
ترجمه
شرح و نقد
سفر پیدایش تورات
(سیف المؤمنین فی قتال المشرکین)
، علی قلی جدید
الاسلام، قم، انصاریان، 1375. آنتونیو دوژزو، کشیش پرتغالی که در اصفهان می
زیست، مسلمان شد و این کتاب را در نقد ترجمه و محتوای سفر پیدایش
تورات نوشت. اخیرا که این یادداشت را می
نویسم، مقاله درباره وی انتشار یافته است. آقای روضاتی هم جایی نوشت
که کوچه علی قلی بیگ در خیابان طالقانی اصفهان، به احتمال به نام وی بوده است. او
در سال‌های اخیر دوره صفوی، دیلماج یعنی مترجم دربار صفوی بود.

18.    
تشیع
در اندلس
، (ترجمه از عربی) مؤلف محمود محمد مکی و عزالدین عمر موسی، قم،
انصاریان، 1376. کتابچه کوچکی حاوی دو مقاله درباره تشیع در اندلس که بیشتر مقصود
جنبه
های ادبی تشیع است.

19.    
تقویمهای رایج و نارایج در ایران (بخشی از نزهه القلوب مستوفی) مقدمه و بازنویسی رسول جعفریان، قم،
مورخ، 1395.

20.    
جامع
المقدمات:
شامل 277 مقدمه بر کتاب‌های منتشره توسط کتابخانه مجلس، تهران، نشر
علم، 1392. هیچ وقت دلم نمی
خواست بر کتاب‌های دیگران مقدمه بزنم، چون آن را نوعی خودخواهی و تعدی
به حقوق نویسنده می
دانستم،
ولو خودش درخواست کرده باشد. اما طی این چهار سال مجلس، مجبور شدم این قدر مقدمه
بنویسم و اوراق را سیاه کنم.

21.    
جامعه
شیعه نخاوله در مدینه منوره
، ورنر انده، با
چهار ضمیمه، قم، دلیل، 1379. ابتدا به صورت مقالاتی در مجله میقات چاپ و سپس با
افزوده‌هایی از برخی از سفرنامه
های فارسی درباره شیعیان نخاوله، به صورت مستقل منتشر شد.

22.    
جشن
نامه استاد سید احمد اشکوری، تهران، نشر علم، 1392. شامل چهل و شش مقاله و رساله
که برخی با تصحیح بنده است و البته اگر چیزی از بنده باشد در مقالات و رسالات یا
مجموعه
های دیگر آورده‌ام.

23.    
جشن
نامه استاد محمد علی مهدوی راد
(با 25 مقاله
از دوستان مختلف و این بنده خدا)، به کوشش رسول جعفریان، قم، نشر مورخ، 1391.

24.    
جشن
نامه آیت الله رضا استادی
، قم، مورخ،
1393 (شامل چهل و یک مقاله و رساله).

25.    
جشن
نامه آیت الله شیخ ابراهیم امینی،
(شامل بیست و
هشت مقاله) به کوشش رسول جعفریان، قم، نشر مورخ، 1394.

26.    
چهارده
سفرنامه حج قاجاری دیگر
، [به عنوان
مجلد نهم سفرنامه
های قاجاری)، تهران، علم، 1392. فهرست آنها را ذیل عنوان سفرنامههای حج قاجاری که جمعا هشتاد سفرنامه است، آورده‌ام).

27.    
حاج
مهدی سراج انصاری، ستاره
ای درخشان در مطبوعات دینی،
تهران، 1382. این کار از دل کتاب جریان‌ها برآمد. حاج سراج شخصیت قابل احترامی بین
سال‌های 1320 تا 1340 بود. آثاری داشت و این کتاب مروری بر افکار و تلاش
های است. شماری از دست نوشتهها و اسناد وی را در خانه نواده دختری وی در تهران یافتم و از آنها هم
استفاده کردم. مراسمی هم به عنوان جشنواره مطبوعات «سراج» در قم برای یک سال
برگزار شد که فرزندش هم از مشهد آمد. این کتاب هم به همان مناسبت چاپ شد.

28.    
الحاوی
فی رجال الشیعة الامامیة
، یحیی بن ابیطی، تدوین و بازسازی، رسول جعفریان، قم، کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و
ایران، 1379. این کتابچه در دو مقاله در مجله تراثنا منتشر شد و سپس به صورت یک
کتابچه البته نه به صورت رسمی بلکه تکثیری در صد نسخه منتشر شد.

29.    
خورشید
جی
، مجموعه مقالات درباره منطقه جی، سلمان فارسی و خوراسگان،
اصفهان،
شورای شهر خوراسگان، 1384،
قرار بر بزرگداشتی برای سلمان فارسی که گفته می
شود از جی اصفهان بوده، یعنی همین خوراسگان تا منطقه شهرستان فعلی،
برگزار شود. چند کتاب منتشر شد که کارهای علمی آن را هم بنده انجام می
دادم. این اثر هم مجموعه مقالات در این باره است که عمده‌اش را خودم
نوشتم.

30.    
ده
رساله فیض کاشانی
، اصفهان، کتابخانه امیرالمؤمنین
(علیه السلام) 1371. این هم از کارهایی بود که به مناسبت فعالیت
های پژوهشی من در دوره صفوی پدید آمد. رسالههایی که اطلاعات تاریخی داشت در اینجا آمد. یکی از بهترین آنها
شکوائیه بود. بعدها مکرر مورد استفاده قرار گرفت.

31.    
دو
سفرنامه حج
از مرجانی و مدیرالدوله، تهران، نشر مشعر، 1387 (در سفرنامههای حج قاجاری آمده است).

32.    
دوازده
رساله فقهی دربارهٔ نماز جمعه از روزگار صفوی
،
قم، انصاریان، 1381. از کارهایی من در پروژه مفصل صفویه و دین، مجموعه‌ای از رساله
های فقهای آن دوره درباره نماز جمعه، با مقدمه‌ای مبسوط در این باره.

33.    
دولت
عثمانی از اقتدار تا انحلال
، اسماعیل احمد
یاغی، دفتر همکاری حوزه و دانشگاه، قم، 1379. این کتاب را در یک سفر حج در مکه و
مدینه ترجمه کردم. خاطرم هست که آخرین پاراگراف آن را در جده و در حین بازگشت
نوشتم. بعدها مرتب به عنوان کتاب درسی و امتحانی از آن استفاده شد.

34.    
ذخیرةالاخرة، علی بن محمد سبزواری، قم،
انصاریان، 1375. یک متن در دعاها و زیارات شیعی از قرن ششم هجری که اثری از تاریخ
تشیع در ایران است.

35.    
ذروة
العلیا فی سیرة المصطفی
با نام سیره
داستانی رسول خدا، کازرونی، تصحیح، تهران، علم، 1388. یک اثر داستانی در سیره نبوی
و بسیار مفصل از ادبیات فارس قرن هفتم و هشتم هجری و در اصل ترجمه همان ذروة
العلیا که به ابوالحسن بکری منسوب است.

36.    
رساله
در پادشاهی صفوی
، محمد یوسف ناجی، با همکاری خانم
فرشته کوشکی، تهران، کتابخانه مجلس، 1387 (اثری نفیس در فقه سیاسی دوره صفوی).

37.    
رساله
در شرح احوال میرزای شیرازی
، تهران،
امیرکبیر، چاپ شده در کتاب «سده تحریم تنباکو» 1373.

38.    
رساله
طب الممالک
، اثری سیاسی در تحلیل علل سقوط دولت صفوی و راه حل بازگشت آن به
قدرت، قم، کتابخانه مرعشی، 1371. طب الممالک از آثار ذهبی
ها و به قلم قطب الدین نیریزی است که نسخه منحصر آن در کتابخانه
بروجردی در قم بود. بعدها در مجموعه صفویه درج شد.

39.    
رسائل
حجابیه
، مشتمل بر سی و سه رساله و چند گفتار، 2 ج، قم، دلیل، 1380. مجموعه‌ای
حاوی 33 رساله درباره حجاب، میانه سال‌های 1296 ـ 1348ش. از رساله فخر الاسلام تا مسأله
حجاب آقای مطهری. این مجموعه دو جلدی در بالغ بر 1600 صفحه، گزارش تمامی منازعات
فکری و فقهی و سیاسی پیرامون حجاب را دارد. بخش پایانی آن اشعاری است که له یا
علیه حجاب سروده شده است.

40.    
رسائل
سیاسی ـ اسلامی دوره پهلوی
، 2 جلد، تهران،
مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1384. دو جلد مشتمل بر چندین کتاب و رساله درباره فکر
سیاسی در دوره پهلوی، مجموعه‌ای کم نظیر که کمک مهمی به افکار سیاسی ـ مذهبی پیش
از انقلاب دارد. این کار از دل کتاب جریان‌ها برآمد. سه جلد بود، اما مرکز اسناد،
حاضر نشد برخی از رسائل از جمله کتاب قلمداران را درباره حکومت اسلامی منتشر کند.
در نتیجه دو جلد شد و به این شکل. همان زمان متن سه جلدی را هم در
4shared گذاشتم. متن رسالههای تصحیح شده عبارت است از: شکست کسروی یا نسبت اسلام و دمکراسی از
سید نورالدین شیرازی، اسرار هزار ساله و شیعیگری و نقدهای آنها، اعلامیه فدائیان
اسلام، سیستم حکومت اسلامی از یحیی نوری، منشور نهضت اسلامی یا برنامه عمل از جلال
الدین فارسی، ولایت فقیه امام خمینی، نظام حکومت در اسلام از آیت الله صادق
روحانی، برنامه حکومت اسلامی، مجموعه‌ای از اعلامیه
ها و بیانیه‌ها. چنان که اشاره شد در این مجموعه دو جلدی، حکومت اسلامی
قلمداران نیز تصحیح شده بود که مع الاسف چاپ نشد.

41.    
رفیق
توفیق
، محمد علی قزوینی، به کوشش رسول جعفریان، قم، مورخ، 1396. یک رساله
سیاسی بی‌نظیر از اواخر دوره صفوی که حاوی اطلاعات منحصر بفردی ازوضع اجتماعی
وسیاسی واقتصادی این دوره هست.

42.    
رقابت
عباسیان و فاطمیان در سیادت بر حرمین شریفین
،
سلیمان الخرابشه، تهران، مشعر، 1385. ترجمه یک کتاب عربی درباره رقابت عباسیان و
فاطمیان در سیادت بر حرمین است که چند قرن ذهن آنها را به خود مشغول کرده بود. من
در ادامه کارهای مربوط به حج آن را ترجمه و منتشر کردم.

43.    
روزنامه
سفر حج
، بانو علویه کرمانی، قم، نشر مورخ، 1386. از بهترین سفرنامههای حج قاجاری از یک زن کرمانی که بعدها نام وی هم دانسته شد. مرحوم
باستانی هشت گزارش از این کتاب در روزنامه اطلاعات منتشر کرد. زمانی که کتاب نشر
شد، نام مؤلف را نمی دانستیم و آقای باستانی هم با همه تلاش بدست نیاورد. بعدها
دوستی از کرمان نوشت که ایشان عالیه خانم، همسر آقای شاپورخان پسر عباسقلی است.
این خانم، برادرزاده، میرزا جواد است که از شیراز به کرمان آمد و امام جمعه آنجا
بود.

44.    
سفرنامه
حج منصور
، تهران، نشر علم، 1388.

45.    
سفرنامه
حج میرزاعلی اصفهانی هسته
ای، (چاپ شده در بسوی ام‌القری)، تهران،
نشر مشعر، 1383.

46.    
سفرنامه
عتبات و مکه، وقار الدوله
همسر ناصرالدین
شاه، (به همراه آقای کیانی هفت لنگ)، تهران، نشر علم، 1389.

47.    
سفرنامه
مکه (مسالک السالکین) کیکاوس میرزا
پسر فتحعلی
شاه، سفر در سال 1253 ق، تهران، نشر علم، 1394.

48.    
سفرنامه
مکه محمد ولی میرزا
، چاپ شده در
بسوی ام
القری)، تهران، نشر مشعر، 1373.

49.    
سفرنامه
مکه
، حاجی سلیم خان تکابی، قم، نشر مورخ، 1388 .

50.    
سفرنامه
مکه، حسام السلطنه
، تهران، نشر
مشعر، 1374 .

51.    
سفرنامه
مکه
، دو سفرنامه از سال‌های 1260 (از میرزا جلایر) و 1299 (از مؤلفی
ناشناخته)، قم، نشر دلیل ما، 1384 .

52.    
سفرنامه
مکه،
سیدمحمدرضا طباطبائی تبریزی، قم، نشر مورخ، 1386.

53.    
سفرنامه
مکه، میرزا عبدالحسین خان افشار
، تهران، 1386 .

54.    
سفرنامه
منظوم حج
، زوجه میرزا خلیل رقم نویس
(اردوبادی)، تهران، نشر مشعر، 1374. نخستین بار راهنمایی استاد حسین مدرسی سبب
آشنایی من با این مجموعه نفیس در دانشگاه تهران شد که بخشی از آن همین سفرنامه
بود. بعده مقاله‌ای درباره آن مجموعه که همه‌اش متن
هایی از اردوبادیهای دوره صفوی است که در دبیرخانه این دولت کار میکردند، نوشتم. آخرین چاپ این اثر که همراه با نقاشی‌ها و نقشه‌ها
منتشر شده، توسط سازمان جغرافیایی (وابسته به زوارت دفاع ونیروهای مسلح) در سال
1386 است.

55.    
شانزده
سفرنامه حج صفوی و قاجاری دیگر
، به کوشش رسول
جعفریان، قم، مورخ، 1395. فهرست سفرنامه
های آن را ذیل مجموعه سفرنامه‌های حج قاجاری آوردم.

56.    
صور
منطبعه
، ملاعبدالکریم بن ملامحمد طاهر قمی، (چاپ شده در احوال و آثار
بهاءالدین فاضل هندی)، قم، انصاریان، 1374 .

57.    
عطائیه
در فقه شیعه
به نام عطاملک جوینی، بر اساس نسخه
منحصر بفرد قونیه، قم، نشر مورخ، 1394. اثری در فقه شیعه امامیه از قرن هفتم که
مولف نامعلوم است. علت چاپ این اثر، ارائه آن به عنوان یک سند درباره تشیع
اثناعشری در ایران است، زیرا یک اثر فقهی فارسی از یک دوره مهم تاریخی است. شبیه
آنچه درباره کفایة الانام گذشت.

58.    
فتوح
الحرمین
، (توصیف آثار تاریخی مکه ومدینه و فلسفه مناسک حج)، محیی لاری، قم،
انصاریان، 1373. این نسخه با نقاشی
های اصلی چاپ شد. البته نسخه چندان خوبی نبود. سال‌ها بعد، تصاویر
مجموعه‌ای از نسخه
های فتوح الحرمین را با توضیح تاریخی تحت عنوان نگار و نگاره منتشر کردم.

59.    
فرائد
الفوائد
، محمد زمان بن کلب علی
تبریزی، تهران، دفتر میراث مکتوب، 1373

60.    
فضائل
علی بن ابی
طالب و الولایه، (بخش های برجای مانده) محمد بن جریر الطبری، قم، دلیل، 1379. این
اثر بازسازی کتاب الولایه طبری است که تا زمان ابن کثیر و ذهبی بوده است. یک تلخیص
از اصل کتاب که توسط ذهبی انجام شده باقی مانده که استاد ما مرحوم آقاعزیز
طباطبائی آن را منتشر کرد.

61.    
قواعد
السلاطین
، عبدالحسیب علوی، کتابخانه مجلس، 1384. اثری از متون سیاسی عصر صفوی
و از نوادگان میرداماد و محقق کرکی.

62.    
کتاب
الاخبار
، علی بن محمد نوفلی، قم، نشر حبیب، 1387. نویسنده از اصحاب امام هادی
ع و از مورخان برجسته میانه قرن سوم هجری است. مسعودی از این کتاب یاد و مطالبی
نقل کرده است. منابع دیگر هم به وفور از او مطالب تاریخی درباره علویان نقل کرده‌اند.
این کتاب بازسازی الاخبار اوست.

63.    
کتاب
مبین در ترجمه و تفسیر قرآن کریم
، نورالدین
کاشانی (به سال 1120)، به کوشش رسول جعفریان، اصفهان، مرکز رایانه
ای حوزه علمیه اصفهان، 1393. ترجمه‌ای بسیار نفیس از قرآن که بر اساس
نسخه منحصر به فرد مترجم که نوه برادر فیض کاشانی است، به انجام رسید.

64.    
کتابچه
نیشابور
، میرزا حسین بن عبدالکریم درودی، مشهد، بنیاد پژوهشهای اسلامی، 1381.
از مجموعه رسائل جغرافیایی بلاد از زمان ناصری.

65.    
کتابخانه
ابن طاووس،
ترجمه با همکاری علی قلی قرائی، قم، کتابخانه مرعشی، 1371. این اثر
نفیس را طی چند ماه همراه دوستم آقای علی قلی قرائی که از میانه دهه شصت با ایشان
آشنا شدم، ترجمه کردیم. ایشان سال‌ها مدیر التوحید انگلیسی بود و به جز کتاب تحریف
قرآن، مقالات تدوین حدیث و پاره
ای از مقالات دیگر بنده را ترجمه و در آن نشر کرد. خودشان از فضلا
هستند و ترجمه قرآنشان به انگلیسی جایزه سال گرفت. کتاب کتابخانه ابن طاوس یکی از
کارهای مهم در کتابشناسی شیعه بود.

66.    
کفایة
الانام
فقه فارسی شیعه از قرن هفتم هجری، حسین بن محمد بن حسن رازی آبی، به
کوشش رسول جعفریان، تهران، نشر علم، 1394. یک اثر فقهی فارسی از شیعه دوازده امامی
از قرن هفتم هجری که سند تاریخ تشیع در ایران پیش از صفوی است.

67.    
گزیده
حیات سیاسی فکری امامان شیعه
، قم، نشر
معارف، 1391 (این اثر خلاصه حیات فکری سیاسی امامان شیعه است که برای تدریس در
دانشگاه
ها، توسط خود مرکز معارف خلاصه شد).

68.    
لطائف
الاذکار للحضار و السفار و المناسک
، محمد بن عمر
بن عبدالعزیز ابن مازه (م 566) تصحیح رسول جعفریان، تهران، نشر علم، 1392. ترجمه
عربی این اثر سال 2017 در اردن، توسط انتشارات دارالورد چاپ شد.

69.    
المبعث
و المغازی
، ابان بن عثمان احمر، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، 1375. در زمینه
بازسازی کتب مفقوده شیعه، این یکی از کارهای نخستین بود که بنده در قم انجام دادم.

70.    
معشوق
السفاره
، تألیف… کاشانی، مقدمه و تصحیح رسول جعفریان، قم، نشر مورخ، 1395. یک
تک نگاری منحصر به فرد درباره سفر از لحاظ اجتماعی و… که مع الاسف کامل نمانده
اما همین مقدار هم بسیار عالی است. نام نویسنده را نمی‌دانیم و تنها می دانیم اهل
کاشان بوده است.

71.    
مکاتبات
دوستانه استاد دکتر سید حسین مدرسی طباطبائی و رسول جعفریان
، قم، نشر مورخ، 1394. مجموعه‌ای از ایمیل‌های دوستانه طی ده سال از 2005
تا 2015 است. بسیاری از ایمیل‌های استاد حاوی نکات کتابشناسانه و در هر حال قابل
استفاده است. فکر کنم این اولین بار بود که کتابی به این سبک منتشر می‌شد، یعنی
صرفاً مشتمل بر ایمیل‌ها بود.

72.    
مناظره
مسلمان و مسیحی
(نقد کتاب مشکات صدق)، نوشته کناس
اصفهانی، به کوشش رسول جعفریان و فاطمه سادات میررضی، تهران، علم، 1394. اثری از
دوره رضاشاه و نوشته شده در اصفهان که به صورت داستانی تنظیم شده و نکات تازه هم
دارد.

73.    
منشآت
سلیمانی
، دبیران دبیرخانه شاه سلیمان، تهران، مجلس شورای اسلامی، 1388. اثری
درباره آموزش نامه‌نویسی، نویسنده‌ای از خاندان اردوبادی
ها در قم که بعدها یک نسخه دیگر هم از آن یافت شد، هرچند من بر اساس
تک نسخه چاپ کردم. مقاله درباره اردوبادی
ها و این اثر در مقالات و رسالات تاریخی هست.

74.    
مهدیان
دروغین،
تهران، نشر علم، 1391، چاپ دوم با اضافات 1394. اصل فکر این کتاب،
تدوین دایره المعارفی برای امام مهدی (ع) توسط دارالحدیث بود، اما جدای از آن، به
خاطر طرح مسائلی در این زمینه در دوره احمدی‌نژاد، من یادداشت
های فراوانی نوشتم. چاپ دوم بسیار کامل‌تر و بهتر است. در این کتاب شش
رساله نیز تصحیح و منتشر شده است: 1. رساله رد شرح حدیث دولتنا فی آخر الزمان، 2.
رساله عشره مبشره، 3. گزارش سه رساله در باره زمان ظهور مهدی (ع)، 40 رساله الهدی
از نوربخش در اثبات مهدویت خود، 5. رساله در باره خروج سفیانی، 6. تباشیر
المحرورین

75.    
میراث
اسلامی ایران، ده مجلد
، قم، انتشارات
مرعشی، فاصله سال‌های 1373 ـ 1378. بنده این کار را به اقتفای فرهنگ ایران زمین و
برخی از مجموعه‌های دیگر به آقای دکتر مرعشی پیشنهاد کردم و طی شش سال، ده دفتر از
آن انتشار یافت. در این ده مجلد، جمعاً 223 رساله از بنده و دیگر دوستان انتشار
یافت. یکی از استادانی که مرتب به بنده لطف داشتند، مرحوم استاد افشار بودند که از
سال 69 با ایشان رفت و آمد داشتم. وقتی هم تعطیل شد، ناراحت شدند. سرکار خانم دکتر
اصیلی، در نوشتاری با عنوان «نگاهی به مجموعه میراث اسلامی ایران» در کتاب ماه
کلیات، شهریور و مهر 1382 به تفصیل آن را معرفی و از رسائل و مصححان نام بردند.
رسائلی که بنده تصحیح کردم عبارت بودند از: رساله‌ای نو یافته در نکوهش مشروطه (
1/175 ـ 223)؛ وقفنامه مدرسه سلطان حسینیه (1/250 ـ 291)؛ مفرحة الانام فی تأسیس
بیت الله الحرام (1/367 ـ 392)؛ اظهار الحق و معیار الصدق (2/260 ـ 267)؛ صحیفة
الرشاد (2/268 ـ 272)؛ خلاصة الفوائد (2/273 ـ 302)؛ سفرنامه اصفهان (ملک
المورخین) (همراه عارف رمضان) (3/17 ـ 62)؛ حرکات مأمورین خارجه در جنوب ایران
(3/347 ـ 367)؛ عقائد عباسیه (3/369 ـ 380)؛ لمعات ملکوتیه (همراه محسن صادقی)
(3/727 ـ 750)؛ تاریخ اصفهان (ملک المورخین) (4/447 ـ 528)؛ الاحکام الدینیه فی
تکفیر قزلباش (4/718 ـ 739)؛ سفرنامه عتبات و مکه مولف ناشناخته (همراه صادق
برزگر) (5/119 ـ 228)؛ سفرنامه مکه ظهیر الملک (5/229 ـ 261)؛ سفرنامه مکه دختر
فرهاد میرزا (5/263 ـ 320)؛ سفرنامه ملاابراهیم کازرونی (5/321 ـ 385)؛ سفرنامه
مکه از خودم (5/495 ـ 539)، متن فارسی نزهه الزاهد (6/275 ـ 340)؛ تنزیه القمیین
عن المطاعن (6/461 ـ 460)؛ رساله نوروزیه آقا رضی قزوینی (6/683 ـ 705)؛ رساله رد
بر جماعت صوفیان علی قلی جدید الاسلام (7/11 ـ 54)؛ زرندیه داستان نظارت مأموران
شیره تریاک در زرند کرمان (7/55 ـ 69)؛ رساله در احوال آیت الله میرزا حسین
سبزواری در قیام گوهرشاد به روایت معلم حبیب آبادی (7/71 ـ 80)؛ رساله فی بیان شرب
التتن و القهوه شیخ حر عاملی (7/81 ـ 92)؛ آگهی شهان از تاریخ جهان (8/535 ـ 626)؛
سفرنامه منظوم حج از بانوی اصفهانی (9/337 ـ 391).

76.    
میراث
مکتوب شیعه
، حسین مدرسی طباطبائی،
(ترجمه با همکاری سید علی قرائی)، قم، کتابخانه تخصصی تاریخ اسلام و ایران، 1383.
چاپ جدید با اصلاحات و اضافات، قم، نشر مورخ، 1386

77.    
نُزْهَةالزاهد
و نهْزةالعابد
، تألیف به سال 596 هجری، تهران، دفتر
میراث مکتوب، 1375. از متون دعایی شیعه، به فارسی کهن، و اثری که میانه مصباح
المتهجد شیخ طوسی (م 46) و آثار ابن طاووس (م 664) نوشته شده است. در واقع سندی
است از حضور تشیع در ایران.

78.    
نگار
و نگاره
، بحثی دربارهٔ نقاشیهایی از حرمین شریفین از قرن یازدهم هجری، تهران، علم، 1392. طی این
سال‌ها دریافتم که کتاب فتوح الحرمین، در مکه و مدینه تکثیر می
شده، به صورت خطی با نقاشی، و به همین دلیل، نسخههای فراوانی از آن هست که زائران خریده به دیار خود میبردهاند. من بر اساس تعدادی از نسخ، نقاشیها را آورده و توضیح تاریخی درباره اماکن مقدسه حرمین دادم که حاصلش همین
کتاب شد.

79.    
نیل
المرام فی مذهب الائمه علیهم السلام،

عبدالرحیم بن معروف رستمداری، به کوشش رسول جعفریان، قم، مورخ، 1395. یک اثر کامل
و مفصل در فقه شیعه به فارسی از منطقه شمال ایران، در روزگاری پیش از صفوی. مقدمه
مفصلی درباره تشیع در مازندران پیش از صفوی دارد.

80.    
هنر
انقلاب، 57 پوستر از انقلاب 57،
تهران، مجلس
شورای اسلامی، 1390. انتخابی بود از میان بیش از دو هزار پوستر که در سالهای نخست
انقلاب منتشر شده بود.

81.    
وجیزة
التحریر
، محمد بن سبزعلی اصفهانی، به کوشش رسول جعفریان، قم، نشر مورخ، 1393.
یکی از بهترین نمونه‌ها برای آموزش تنظیم اسناد عرفی و شرعی از دوره قاجار.

82.    
الوجیزه
فی تعریف المدینه
، (چاپ شده در بسوی امالقری)، تهران، نشر مشعر، 1373.

83.    
وسیلة
الخادم الی المخدوم در شرح صلوات چهارده معصوم
ع،
فضل
الله روزبهان خنجی اصفهانی، قم، کتابخانه مرعشی، 1372، و چاپ دوم با
اصلاحات و مقابله با نسخه دیگر، قم، انصاریان، 1375. یافتن این اثر جالب بود. من
در اندیشه تدوین مقاله‌ای درباره برخی از آثار اهل سنت درباره دوازده امام بودم،
کاری که بعدها به عنوان سنیان دوازده امامی در تاریخ تشیع آوردم. در همان حین،
فهرست
های مرعشی را مرور میکردم که چشمم به این اثر افتاد. کسی از این اثر خنجی
اطلاعی نداشت و بعدها که نسخه دیگر هم یافت شد، اطمینان کامل حاصل شد. انصاریان،
متن اردوی این کتاب را هم منتشر کرد.

84.    
یادداشتهای تاریخی دربارهٔ روزگار صفوی،
وقایع سال‌های 892 ـ 1042
، مؤلف؟، به
کوشش رسول جعفریان، قم، مورخ، 1395.

فهرست هشتاد سفرنامه‌ حج قاجاری در ده مجلد

در هشت
مجلد اول سفرنامه های حج قاجاری، پنجاه سفرنامه و در مجلد نهم و دهم، جمعاً سی
سفرنامه دیگر و مجموعاً هشتاد سفرنامه حج قاجاری و چند نمونه صفوی منتشر شد. بیشتر
اینها تصحیح خود بنده است، اما شماری نیز از دیگران است که نامشان روی بخش مربوط
آمده است. در اینجا، فهرستی از این هشتاد سفرنامه را  بر اساس مجلد می آورم:

 

مجلد
1: 
1. بیان واقع، خواجه عبدالکریم کشمیری، 1154ق؛ 2.
تحفة الحرمین، محمد رحیم الدین قادری، 1203 – 1204ق؛ 3. تذکرة الطریق، حافظ محمد عبدالحسین
کرناتکی، 1230ق؛ 4. سفرنامه مکه، محمد ولی میرزا، 1260ق؛ 5. سفرنامه مکه معظمه، میرزا
جلایر، 1260ق؛ 6. بزم غریب، محمدعلی بن محمدرضی بروجردی، 1261ق؛ 7. سفرنامه مکه، میرزا
علی
اصغر خان اعتماد السلطنه، 1263ق.

مجلد
2 :
   8. سفرنامه
مکه، سیف الدوله، 1279ق؛ 9. گزارش سفر حج، بانو شاه جهان بیگم، 1280ق؛ 10. حج منصور،
یعقوب میرزای تبریزی، 1285ق؛ ۱۱. سفرنامه مکه، مؤلف ناشناخته، از سال 1288ق؛ 12. منازل
قمریه درسوانح سفریه، علی حسین بن
خیرات علی، 1289ق.

مجلد
3:
   13. سفرنامه
مکه، فرهاد میرزا، 1292ق؛ 14. الوجیزه فی تعریف المدینه، میرزا محمد مهندس، 1292 ـ
1294ق؛ 15. هدایت الحجاج، سید محمدرضا طباطبائی، 1296ق؛ 16. سفرنامه مکه، نجم الملک،
1296ق.

مجلد
4:
   17. سفرنامه مکه، حسام السلطنه، 1297ق؛ 18. سفرنامه
مکه، عصمت السلطنه دختر فرهاد میرزا، 1297ق؛ 19. سفرنامه منظوم حج، مشتری طوسی، 1297ق؛
20. سفرنامه مکه، میرزا عبدالحسین خان افشار، 1299ق؛ 21. تیر اجل در صدمات راه جبل،
ناشناخته، 1299ق؛ 22. سفرنامه مکه، ناشناخته، 1299ق؛ 23. سفرنامه منظوم حج، ناشناخته،
1300ق؛ 24. سفرنامه مکه، رحمت الله بن ملاعاشور بخارایی، 1303ق.

مجلد
5:
   25. سفرنامه مکه، محمد حسین فراهانی، 1302ق؛ 26.
سفرنامه مکه، نایب الصدر شیرازی، 1305ق؛ 27. سفرنامه مکه و عتبات، میرزا عبدالمجید
مجدی، 1305ق؛ 28. سفرنامه مکه، محمدرضا ظهیرالملک، 1306ق؛ 29. روزنامه سفر حج، بانو
علویه کرمانی، 1309ق.

مجلد
6:
  30. حج نامه، حاجی سلیم خان تکابی، 1310ق؛ 31. سفرنامه
منظوم حج، ناشناخته و بی‌تاریخ؛ 32. سفرنامه منظوم حج، ناشناخته، 1314ق؛ 33. سفرنامه
مکه، ملا ابراهیم کازرونی، 1315ق؛ 34. سفرنامه مکه، امین
الدوله،
1316ق؛ 35. گزارش حج سال 1316ق؛ 36. سفرنامه عتبات و حج، ناشناخته، 1317ق؛ 37. سفرنامه
شهاب، عبدالسلام تربتی، 1317ق.

مجلد
7:
  38. روزنامه سفر عتبات و مکه مکرمه، وقار الدوله،
1317ق؛ 39. سفرنامه مکه معظمه، حاجی عبدالله قراگوزلو، 1319ق؛ 40. سفرنامه حج، رئیس
الذاکرین، 1319ق؛ 41. تفصیل سفر مکه معظمه، مدیر الدوله، 1321ق؛ 42. سفرنامه مکه معظمه،
مخبر السلطنه، 1322ق؛ 43. سفرنامه مکه، میرزا داود وزیر وظایف، 1322ق؛ 44. سفرنامه
مکه، میرزا علی اصفهانی، 1331ق؛ 45. سفرنامه مکه، ابوالقاسم مرجانی، 1331ق.

مجلد
8:
  46. سفرنامه
مکه، محمد حسین منشی
زاده، 1339ق؛ 47. سفرنامه مکه، سید فخرالدین جزائری،
1340ق؛ 48. سفرنامه مکه، ایازخان قشقائی، 1340ق؛ 49. سفرنامه حج، سید احمد هدایتی،
1338ق؛ 50. سفرنامه مکه، لطفعلی خان اعلائی، 1348ق.

مجلد
9:
51. جادة ‌العاشقین سال 956 ـ
958 ق، شریف‌الدین حسین شریفی؛ 52. اعجاز مکی (سفرنامه منظوم حج ـ دوره صفوی) سرایش
واهب همدانی؛ 53. سفرنامه مکه از سال 1240 ق، هدایت علی بن شیخ فضل علی؛ 54. سفرنامه
حج سال 1240 ق، محمداسماعیل ترخانی بن محمدمهدی سمیرمی؛ 55. سفرنامه مکه 1264 ـ 1265
ق، عبدالرحیم بادکوبه‌ای؛ 56. سفرنامه مکه، حاج محمد علی سیاح محلاتی؛ 57. سفرنامه
جلالیه سال 1314 ق، جلال‌الدین بن ابراهیم حسین عظیم‌آبادی؛ 58. روزنامه سفر مشهد،
مکه و عتبات 1315 ـ 1316 ق، میرزا حسن موسوی اصفهانی؛ 59. سفرنامه مکه ـ فرنگ ناصری
1317 ق، ناصر السلطنه؛ 60. سفرنامه مکه 1328 ـ 1329 ق، میرآقا نقیب الاشراف اهری؛ 61.
سفرنامه مکه 1317 ق، علی اصغر القاجار، 62. سفرنامه مکه 1319 ق، حاج حسین آقا ملک؛
63. سفرنامه مکه 1325 ق، حاج محمد تقی جورابچی؛ 64. سفرنامه مکه 1319ق، حاج سید محمد
فاطمی.

مجلد 10:   65. رساله در ذراع مکه، مولف ؟، 980ق، 66. ذراع مدینه،
فرشی، 1037 ـ 1042؛ 67. حاجی به ره کعبه و من طالب دیدار، محمد مسیح فسایی، 1091ق؛
68. حج نامه، الله یار صوفی نقشبندی سمرقندی (م1133)؛ 69. حالات الحرمین، محمد رفیع
مراد آبادی، 1201 ـ 1202 ق؛ 70. رساله در منازل الحج، بنده علی بن میرزا خیرات علی،
1219ق؛ 71. سفرنامه حج، ابوالقاسم بن علیرضا شیرازی، 1247ق؛ 72. سفرنامه مکه (مسالک
السالکین)، کیکاوس میرزا، 1253ق؛ 73. سرور السامعین، 1271ق؛ 74. ارکان الحج ومسافت
الطریق، عبدالرحمان قاری سمرقندی، 1277ق؛ 75. روزنامچه سفر حج، فیروز علی حیدرآبادی،
1279 ـ 1280ق؛ 76. راه حج و اماکن مقدسه:سراج المناسک، اسماعیل مجاور و..، 296ق؛ 77.
سفرنامه حج، عباس میرزا بیگدلی جوینی، 1319ق؛ 78. سفرنامه مکه: از جده تا مدینه، نصیر
الملک، 1326ـ 1327ق؛ 79. مشکلات راه حج، شرکت لنج و قرنطینه، ناظم الملک، 1332ق؛ 80.
سفرنامه عتبات، هند و حج، محمد حسین قزوینی، 1340ق.

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *